मंगलबार, असार ४, २०८१

हिमाल नांगिएकै हो त?

अलिकति खुशीको कुराचाहिँ के हो भने हिमालयको हिउँ र हिमतालहरु संसारको अन्य ठाउँ जस्तै- आइसल्याण्ड, ग्रिनल्यान्ड, उत्तरी क्यानाडा, अलास्का, दक्षिणी एन्डिज र एन्टार्कटिकाभन्दा कम दरमा घटिरहेको छ। तैपनि सबैभन्दा ठूलो चिन्ता हिमालयकै छ किनकी ब्रम्हपुत्र जस्ता नदी सुकेमा नेपाल, भारत र बंगलादेशका करोडौं मानिसलाई यसले प्रत्यक्ष रुपमा असर पार्छ।
 |  शनिबार, साउन १४, २०७९

डा‍. चन्द्र गिरी

डा‍. चन्द्र गिरी

शनिबार, साउन १४, २०७९

चाँदीजस्तै टल्किने सुन्दर हिमाल केही वर्षयता नांगिएको खबर हिमाली भेगका गाउँलेदेखि विश्व प्रख्यात वैज्ञानिकहरुले पनि सुनाउँदै आएका छन्। भनिन्छ, विश्व जलवायु परिवर्तनका कारण यस्तो भएको हो। 

triton college

नांगो आँखाले हेर्दा एक वर्ष हिउँ घटेको र अर्को वर्ष हेर्दा बढेको देख्न सकिन्छ किनकि जलवायु हरेक वर्ष परिवर्तन भइरहेको हुन्छ। हाम्रो स्मरण शक्ति छोटो पनि हुन सक्छ, दुज्ई चार वर्षअघि के भयो भन्ने बिर्सिन सकिन्छ। कहिलेकाहीँ हाम्रो अवलोकन भ्रमपूर्ण पनि हुन सक्छ। प्रश्न यहाँ १-२ वर्षको मात्र हैन, दीर्घकालीन रुपमा हिमाल नांगिएको छ कि छैन भन्ने हो। वैज्ञानिकहरुले केही वर्षको मात्र नभएर धेरै वर्षको अवलोकनलाई विश्लेषण गरेका हुन्छन्। त्यसको लागि उनीहरुसँग भएका प्रविधिमध्ये एउटा सम्भावना भनेको विगत पाँच-छ दशकदेखि लगातार रुपमा लिइएका उपग्रहका डाटाहरुको प्रयोग हो। ती उपग्रहबाट लिइएका तथ्यांकहरुले र अध्ययनहरुले के बताउँछन् त? के नेपालका हिमालहरु साँच्चिकै नांगिएका वा नांगिन थालेका हुन् त? 

उपग्रहबाट लिइएका डाटाहरु सन् १९४० को दशकदेखि नै उपलब्ध भए पनि पहिलो सिभिलियन उपग्रह भने सन् १९७२ मा प्रक्षेपण गरिएको थियो। अमेरिकी सरकारको  'ल्याण्डसाट' नामक उपग्रहले  सन् १९७२ देखि अहिलेसम्म लगातार रुपमा संसारभरिको अवलोकन गरिराखेको छ। त्यसो त अहिले अमेरिकासहित ४० भन्दा बढी देशको आफ्नै उपग्रह छ, अनि यस्ता देशहरुको संख्या बढ्दो क्रममा छ। नेपालले पनि आफ्नै उपग्रह नेपालस्याट-१ प्रक्षेपण गरेको छ। सरकारी तवरमा मात्र हैन, निजी तवरमा पनि व्यापक रुपमा उपग्रह प्रक्षेपण गर्न थालिएको छ। साथै उपग्रहको प्रविधिमा पनि द्रूत गतिमा विकास भइरहेको छ।  

उपग्रहबाट लिइएका डाटाहरु सन् १९४० को दशकदेखि नै उपलब्ध भए पनि पहिलो सिभिलियन उपग्रह भने सन् १९७२ मा प्रक्षेपण गरिएको थियो। 

तिनै उपग्रहबाट लिएका डाटाहरु प्रयोग गरेर हिउँ, हिमताल र हिमनदीहरुको अवलोकन र निगरानी गरिएको छ वा गर्न सकिन्छ। त्यस अर्थमा अहिले हामीसँग ५० वर्षभन्दा बढी समयदेखिको तथ्यांक उपलब्ध छ। हरेक दिन नयाँ डाटाहरु थपिइरहेका छन् अनि नयाँ र अर्थपूर्ण डाटाको उपलब्धि दिनानुदिन बढिरहेको छ।  

५० वर्षभन्दा बढीको तथ्यांकले ढाँट्दैन, वैज्ञानिक प्रमाण स्पष्ट हुन्छ। त्यसमा पनि उपग्रहबाट लिएका फोटोहरु स्वतन्त्र र निष्पक्ष प्रवृत्तिका हुन्छन्। ती डाटाहरु हरेक दिन वा हरेक हप्ता लगातार रुपमा लिन सकिन्छ। फेरि ती डाटाहरुले ठूलो क्षेत्रफल ढाक्छन्। उदाहरणको लागि मेचीदेखि महाकालीसम्मको पूरै हिमालमात्र हैन कि विश्वकै हिमालहरु एकै दिनमा अवलोकन गर्न सकिन्छ। संसारको जुनसुकै कुनामा बसेर तथ्यांक विश्लेषण गर्न सकिन्छ।

corrent noodles
Metro Mart

परम्परागत प्रविधि प्रयोग गरेर दिनहुँ वा वर्षेनी हिमालयको स्थलगत सर्वेक्षण गर्नु त्यो पनि पूर्व मेचीदेखि पश्चिम महाकालीसम्म असम्भव जस्तै हो। हिमालमा जानै गाह्रो छ, कति ठाउँमा जानै सकिँदैन। जान सके पनि धेरै समय लाग्छ र धेरै महँगो पनि हुन्छ। स्मरण रहोस्, अन्टार्कटिका र आर्कटिकपछि हिमालयमा विश्वको तेश्रो ठूलो बरफ र हिउँको भण्डार छ, निकै ठूलो क्षेत्रफल ओगटेको छ।  

स्थलगत सर्वेक्षण गर्न सकियो भने अन्य प्रविधि जस्तै- बर्फ कोर (आइस कोर) हेरेर  धेरै वर्ष अगाडिसम्मको अध्ययन गर्न सकिन्छ। स्वचालित मौसमी केन्द्रहरु पनि स्थापित गर्न सकिन्छ र गरिएका पनि छन्। तसर्थ बर्फ कोर नमुना र स्वचालित मौसमी केन्द्रबाट उपलब्ध भएको तथ्यांकको विश्लेषण गरेर हिउँ र हिमतालहरुको अवलोकन गर्न सकिन्छ। तर पनि चाहिए जति नमुना संकलन गर्न र चाहिए जति स्वचालित मौसमी केन्द्रहरु स्थापना गर्न र सञ्चालन गर्न भने अत्यन्तै गाह्रो र महँगो हुन जान्छ। स्थापना गर्न सकिहाले पनि स्वचालित मौसमी केन्द्रहरुबाट पुराना डाटाहरु भने पाउन सकिँदैन। नयाँ डाटामात्र संकलन गर्न सकिन्छ।

प्रकाशित: Jul 30, 2022| 07:05 शनिबार, साउन १४, २०७९
प्रतिक्रिया दिनुहोस्

थप समाचार

सहकारीमा सुशासन र स्वनियमन

सहकारीमा सुशासन र स्वनियमन

सहकारीलाई व्यवस्थित, मर्यादित र प्रभावकारी रुपमा सञ्चालन गराउनेतर्फ सबै उत्तिकै जिम्मेवार हुन जरुरी छ। भविष्यमा पनि यस्ता समस्या दोहोरिन नदिन सरकार, सहकारी र निजी क्षेत्रले...
पुँजीवादको चास्नीमा डुबेर दुब्लाएको माओवादी

पुँजीवादको चास्नीमा डुबेर दुब्लाएको माओवादी

माओवादी नेतामा विकसित व्यक्तिवादी मनोविज्ञानले उनीहरूलाई गणेश बनाएको छ। उनीहरू गाउँमा गएर कार्यकर्ता तथा जनतासँग घुलमिल गर्नु भन्दा पनि प्रचण्डलाई महादेव मानेर परिक्रमा लगाउन तल्लिन...
उग्र राष्ट्रवादले 'फ्रिज' बनेको नेपाल-भारत सम्बन्ध र प्रचण्ड सरकारको कार्यभार

उग्र राष्ट्रवादले 'फ्रिज' बनेको नेपाल-भारत सम्बन्ध र प्रचण्ड सरकारको कार्यभार

'नेबरहुड फर्स्ट' को नीति लिएको भारतले नेपालसँग 'विशेष सम्बन्ध' रहेको सार्वजनिक स्वीकार्यको विषय नै बनेको छ। यद्यपि बेलाबेला नेपाल-भारत सम्बन्धमा निकै ठूला उतारचढावहरु पनि आउने...
अंक र अनुहारमा अल्झेको समावेशीकरण

अंक र अनुहारमा अल्झेको समावेशीकरण

प्राविधिक पक्षलाई ध्यान दिएर संख्या परिपूर्ति गर्दा पनि केही न केही लाभ सिमान्तकृत तथा पिछडिएको वर्ग, समुदाय र लिंगलाई हुन्छ नै तर जुन गतिमा उनीहरुको...
अराजकवादी राष्ट्रवाद र ओली प्रवृत्ति

अराजकवादी राष्ट्रवाद र ओली प्रवृत्ति

भारतीय गुप्तचर संस्था ‘रअ’ का प्रमुख सामन्तकुमार गोयललाई २०७७ कात्तिक ४ गते मध्यरातमा बालुवाटारमा स्वागत गरेका थिए ओलीले। गोयलसँग गरेको गुपचुप वार्तामा के कुरा भयो,...