‘मूर्ति बनाएको हो कि बुढी ?’

काठमाडौं- अढाइ दशकदेखि भगवान्का मूर्ति बनाउँदै आएका चन्द्रश्याम डंगोल यतिखेर नेपाल आर्ट काउन्सिलमा आफ्नो कला प्रदर्शनीमा व्यस्त छन् । 

पौराणिकालदेखि मान्छेले ढुंगाको मूर्ति पूज्दै आए । मूर्तिको आकार भेटिने ढुंगालाई मान्छेले ढोगे । ललितपुरवासी चन्द्रश्यामले आफू मूर्तिकार बन्ने सोचेका थिएनन् । तर, आफ्नै भिनाजुको संगतमा मूर्ति बनाउन सिके । र, विस्तारै प्रस्तरकलामा होमिए ।

पहिलोचोटि मूर्ति बनाए, आफ्नै श्रीमती शर्मिलालाई लक्ष्मीको आसनमा बसाएर । शर्मिला घण्टौं चल्दिनथिन् । उनकै सहारामा चन्द्रश्यामले ढुंगामा मूर्तिको कटमा छिनो चलाइरहे । देख्नेहरू उनलाई जिस्काएर भन्थे, ‘तिमीले मूर्ति बनाएको हो कि बुढी ?’

उनी खिस्स हाँसेर टारिदिन्थे । उनकी श्रीमती शर्मिला भने लाजले भुतुक्क हुन्थिन् ।

ढुंगाको मूर्ति सिक्न जटिल देख्छन् उनी । गहिरो लगावबिना प्रस्तरकलामा लाग्न सकिन्न भन्छन् । सिकारु चरणका मूर्तिमा अस्पष्ट आकार भेट्थे । तैपनि, उनले हार मानेनन् । उनको चेतनाले भगवान्को भाव बुझ्न अह्रायो । र, उनी गए ललितकला क्याम्पस । त्यहीं सिके उनले ढुंगा चिन्न र भगवान्लाई बुझ्न । पढाइलाई प्यासन बनाउँदै सन् २०१२ मा मूर्तिकलामा स्नातकोत्तर गरे । 

१४ असारसम्म चल्ने प्रदर्शनीमा आठ वटा चैत्य मूर्ति छन् । स्तूपा, सुकुन्दा, बौद्ध, छोर्तेनजस्ता विविध संरचनामा चैत्यहरू देख्न पाइन्छ । कुवेर, मञ्जुश्री, गरुड आसन, लक्ष्मी र लोकेश्वरका मूर्तिको फरक–फरक आसनका १२ मूर्ति देख्न पाइन्छ, प्रदर्शनीमा । लोकेश्वरको मूर्ति बनाउन उनलाई पूरै आठ महिना लागेको थियो । 

राजधानीका पौराणिक मूर्तिहरूको प्रतिनिधि गर्ने मूर्तिहरू प्रदर्शनीमा राखिएको छ । ती मूर्ति कुँद्ने ढुंगा भने हात्तीवनबाट झिकाउँछन् । 

उनका मूर्ति नेपालमा भन्दा बढी चीन पुगेका छन् । सन् २०१० मा ‘सांघाई एक्स्पो’मा सहभागी भएका थिए । त्यस एक्स्पोमा ८२ देशको सहभागिता थियो । नेपालबाट उनी परेका थिए, जहाँ १२ फिट अग्लो मूर्ति लगेका थिए । त्यहाँ उनले अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा मूर्तिको आकर्षण कति छ भन्ने चिन्न पाए । र, उनको मूर्तिकलाको प्रशंसा पनि भयो । 

आकार र गुणस्तरमा आधारित भएर मूर्तिको मूल्य तोकिन्छ । नेपालमा कम गुणस्तरका मूर्ति बिक्छन् । विदेशमा भने उत्कृष्ट गुणस्तर मात्र रोजाइमा पर्छ । गणेशको एक फिटको मूर्ति २० हजारसम्ममा बिक्री गरेका छन्, उनले । 

ढुंगाको मूर्ति बनाउन ध्यान र बल दुवै आवश्यक हुने उनी बताउँछन् । उनी जब्बर ढुंगालाई छिनोले देउता बनाइछाड्छन् ।
 

२५ वर्षको मूर्तियात्रामा उनले पाएको खुशी भनेको नामको अगाडि जोडिएको ‘मूर्तिकार’ हो । मूर्तिकार चन्द्रश्याम डंगोल भन्ने पहिचान पाएकामा गर्व गर्छन् । भन्छन्, ‘मूर्तिले दिएको खुशी नै मूर्तिकारको पदवी हो ।’

रंगबिनाको मूर्ति सधैं आकर्षक देखिन्छ । उनी ढुंगाको कटिङबाट कलरको फिलिङ्स ल्याउँछन् । तब त हेर्नेहरू मूर्तिलाई छुन लालायीत हुन्छन् ।

उनले प्रदर्शनीमा भाग लिएको पहिलो पटक हो । यसलाई आम्दानीको माध्यम ठान्दैनन् । उनी भन्छन्, ‘यी मूर्तिले आदिमकालका मूर्तिहरूको छनक दिन्छन्, जसबाट नयाँ पुस्ताले मूर्तिको भाषा सिकिरहेको हुन्छ ।’

प्रदर्शनीमा सात वटा मूर्ति बिक्री गरे । र, विभिन्न आकारमा स्तुपाहरू बनाउन उनलाई अर्डर आइरहेको छ । 

केही मूर्तिकार माटाको मूर्ति बनाउन लागिपरेका छन् । उनी भने ढुंगामा भगवान् खोजिरहेका छन् । उनी भन्छन्, ‘काठ भाँचिन सक्छ । माटो गल्न सक्छ । तर, ढुंगालाई केही हुँदैन । ढुंगा जहिल्यै चीर छ ।’ ढुंगाले मूर्तिको आकार पाउँछ । मूर्तिमा साँच्चै भगवान् प्रकट भए के गर्लान् डंगोलले ? भन्छन्, ‘शायद म रहन्न कि ।’