दार्जिलिङमा यसरी तयार भयो भानुभक्त संगीत (भिडियो)

काठमाडौं- आज दुई सय पाँचौं भानु जयन्ती । आदिकवि भानुभक्त आचार्य आजकै दिन अर्थात् २९ असार १८७१ मा तनहुँको चुँदी रम्घामा जन्मेका थिए । 

६ असोज १९२५ मा निधन भएका उनी नेपाली साहित्यको प्राथमिक कालका प्रतिनिधि कवि हुन् । ऋषि वाल्मीकिले संस्कृतमा रचना गरेको रामायणलाई नेपाली भाषामा अनुवाद गरेर भानुभक्तले नेपाली साहित्यलाई धनी बनाएका थिए । उनका प्रश्नोत्तर, भक्तमाला, वधूशिक्षालगायत कृति दिएर नेपाली साहित्यको श्रीवृद्धिमा उनले अतुलनीय योगदान दिएका थिए । 

उनको पहिलो रचना मानिन्छ, घाँसी कविता । त्यही कवितालाई गीतको रूप दिएर आफ्नो करिअरको शुरुवात गरेका हुन्, दार्जिलिङका तीन तन्नेरीले । बन्दिस परिवार अर्थात् वाणिका प्रधान, पुष्पन प्रधान र सुमित विश्वकर्मा । भोकलमा वाणिका र पुष्पन, संगीत सिर्जनामा सुमित । उनीहरूका गुरु थिए, सौरोज्योति घोष । 

वाणिका खर्साङ, पुष्पन डुबर्स र सुमित सिलिगुडीका स्थायी बासिन्दा हुन् । तीनै जना मिलेर केही नयाँ गर्ने सोच बनाए । गीत÷संगीतका विविध आयामबारे छलफल गरे । 

राष्ट्रिय गानका रचनाकार रविन्द्रनाथ ठाकुरप्रति भारतमा उच्चसम्मान छ । पश्चिमबंगालका बासिन्दामाझ त उनका गीत भजनकै रूपमा अनुसरण गर्ने गरिएको छ, हरेक अवसरमा । नेपाली समूदायमाझ भगवान्को प्रार्थना गरेर हरेक अनुष्ठान शुरु हुन्छन् । पश्चिम बंगालमा भने त्यसको साटो रविन्द्र संगीत गुञ्जिन्छ । 

भिडियो हेर्नुहोस्

डुबर्सका राज क्षत्री नामका संगीत शिक्षकले नेपालीभाषीमाझ भानुभक्तलाई फरक ढंगले स्थापित गराउने प्रयास गरिरहेका थिए । उनको प्रयास भने गाउँघरमै सीमित थियो । 

भानुभक्त पनि समाजमा केही नयाँ गरेरै नाम कमाउने ध्याउन्नमा लागेका थिए । एक घाँसीको परोपकारी काम अर्थात् कुवा खनाएर गाउँलेलाई पिउने पानीको व्यवस्था गर्ने सोचले भानुभक्तलाई छोयो । र, घाँसीकै चरित्र चित्रण गर्दै उनको हृदयपटलबाट जन्मियो, ‘भरजन्म घाँसतिर मन दिई धन कमायो । नाम क्यै रहोस् पछि भनेर कुवा खनायो । घाँसी दरिद्र घरको तर बुद्धि कस्तो । मो भानुभक्त धनी भइकन आज यस्तो ।’ 

संगीत शिक्षक क्षत्रीको प्रयासबाट पुष्पनको बाल मस्तिष्कमा गहिरो छाप परेको थियो । गाउँघरमा घाँसी कवितालाई गीत बनाएर गुनगुनाउने आदत नै बसेको थियो । 

केही नयाँ गर्ने बन्दिस परिवारको सोचमा त्यसका सदस्य पुष्पनको मन मस्तिष्कमा आयो, घाँसी कवितालाई साँच्चै गीत बनाएर गुञ्जाउने विचार । सिलिगुडी पुगेर उनले वाणिका र सुमितलाई आफ्नो सोच सुनाए । वाणिका र सुमित खुशीले झण्डै उफ्रिए । सुमितले तत्काल ट्रयाक तयार पारे । त्यो नै उनको पहिलो संगीत सिर्जना थियो । 

जलपाइगुडीको थातथलो छाडेर कोलकाता बस्न थालेका उनीहरूका गुरु सौरोज्योतिसँग भेट्न आतुर थिए, उनीहरू । गाउँघरमा गुञ्जिने घाँसी कवितालाई तीन तन्नेरीले केही मोडिफाई गरे । शास्त्रीय रूप दिए । तराना, सरगम र आलाप थपे । नेपाली लोक धुन र बाद्यवादन समावेश गरे । अनि, श्लोकलाई गीतको रूप दिए । 

 

संगीत गुरु सौरोज्योतिले बीचका आलापहरू तानिदिए । त्यो ‘इमोसन’मा जनही १५/१५ हजार भारु खर्च भइसकेको पत्तो पनि पाएनन् । 

कोलकाताकै ‘अन एयर’ स्टुडियोमा आदिकवि भानुभक्त गीतकारका रूपमा गुञ्जिए । आफ्नो प्रयासलाई कमजोर बन्न नदिन तीन तन्नेरीले ‘डबल मिक्सिङ’ गराए । ‘हामी त्यसबेला वास्तवमै पागल बनेका थियौं,’ वाणिका भन्छिन्, ‘नेपाली संगीतमा त्यो नौलो प्रयोग पनि थियो ।’

दार्जिलिङ, डुबर्स, सिक्किम र आसामका नेपाली कार्यक्रममा ‘घाँसी’ गीत रविन्द्र संगीतकै रूपमा गुञ्जिन थालेको छ, अहिले । 

‘भानुभक्तलाई नयाँ पुस्तामाझ जीवित राख्ने प्रयासमा छौं,’ पुष्पन भन्छन्, ‘यो कालजयी सिर्जना हो, जुन हामी नेपाली मात्रको पहिचानसँग गाँसिएको छ ।’