किन खाने तिलको लड्डु ? यस्तो छ वैज्ञानिक कारण

काठमाडाैं- माघे संक्रान्ति । घिउचाकु, तिलको लड्डु र तरुल खाने दिन । लड्डु त अन्य दिनमा पनि खाने गरिन्छ तर तिलको लड्डु भने माघे संक्रान्तिमै खाइन्छ । तिल भगवान् विष्णुलाई विशेष मन पर्ने पौराणिक मान्यता छ । सप्ताह अर्थात् श्रीमद्भागवत पुराण लगाउँदा अन्तिम दिन ‘विष्णु सहर्षनाम’ वाचन गरेर तिल चढाउने प्रचलन छ । यस्तै सूर्य उपासना गर्दा पनि तिलको प्रयोग गरिने संस्कृतिविद् विनोदराज शर्मा बताउँछन् ।

श्रीमद्भागवत् पुराणअनुसार एकपटक सूर्य र छोरा शनिबीच मनमुटाव भएको थियो । सूर्यका दुई पत्नी सङ्घ्या र छाया । सङ्घ्याका छोरा यमराज हुन् भने छायाका शनि । छायाले आफ्ना छोरा शनि र सौताका छोरा यमराजबीच भेदभाव गरेको सूर्यले थाहा पाउँछन् । यसपछि सूर्यले छाया र शनिलाई घरबाट निकाला गरिदिन्छन् । यसबाट छाया र शनिलाई निकै रिस उठ्छ । आफूहरूको बेइज्जत भएको सहन नसकी शनि र छायाले सूर्यलाई कुष्ठरोग लागोस् भनेर श्राप दिन्छन् । 

सूर्यलाई कुष्ठरोग लाग्छ । पिताको कुष्ठरोग निको पार्न यमराज तपस्यामा बस्छन् । कठोर तपस्यापछि भगवान् खुसी भएर सूर्यको रोग निको पारिदिन्छन् । निको भएपछि सूर्यले शनि र छाया बसेको घर कुम्भ राशि जलाइदिन्छन् । शनि र छायालाई निकै कष्ट हुन्छ । सौतिनी आमा र भाइको पीडा नष्ट गर्न यमराजले पिता सूर्यसँग अनेक बिन्ती गर्छन् । त्यसपछि सूर्यदेव शनि र छायाको घरमा जान्छन् । सबैथोक जलिसकेकाले त्यहाँ कालो तिलमात्र बाँकी रहन्छ । शनिले पिता सूर्यलाई तिलले नै पूजा गर्छन् । पूजाबाट प्रसन्न भएका सूर्यले शनिलाई उनीहरूको नयाँ घर मकर राशिमा प्रवेश गर्दा वैभव प्राप्त हुने वरदान दिन्छन् । यस कारण शनि र सूर्यलाई पुज्दा कालो तिलको प्रयोग हुने जनविश्वास छ । 

समय परिवर्तनसँगै तिल विभिन्न प्रयोजनमा उपयोग गर्न थालिएको छ । आयुर्वेदमा पनि यसको विशेष महत्त्व रहेको बताइएको छ । पहिलेपहिले नुहाउँदा तिलको प्रयोग गरिन्थ्यो । यस्तै तुलसीजस्तै तिल पनि रोप्ने गरिन्थ्यो । हवन गर्दा पनि तिलको प्रयोग गरिन्छ । यस्तै हिन्दु धर्ममा गरिने दसदानमध्ये तिलदान पनि गरिन्छ । यस्तै पूजाका बेला तिलको प्रयोग अनिवार्य मानिन्छ । त्यस्तै तिलको लड्डु बनाएर देवतालाई चढाइन्छ । तिलको पुजा र तिलको सेवन बाहेक अन्य प्रयोग लोप हुन थालेको बताउँछन्, संस्कृतविद् विनोदराज शर्मा । 

यस्तो छ वैज्ञानिक कारण

जाडोमा तिल खाँदा शरीरको तापक्रम सन्तुलित हुन्छ । साथै यसले मुटु, दिमाग र हड्डीलाई पनि स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ । तिलमा रहेको म्याग्नेसियम तत्त्वले मधुमेह (डाइबेटिज) रोगीलाई पनि फाइदा हुन्छ । माघ महिनामा जाडो ज्यादै हुन्छ । यतिबेला तिलका परिकार खाँदा स्वास्थ्यलाई फाइदा हुने चिकित्सक बताउँछन् ।