बदलिदो तिहार : बज्दैन मादलु, फुल्दैन मखमली

सुर्खेत- आँगनमा मखमली र सयपत्रीहरु ढकमक्क फुल्थे । मादल बोकेर बादी समुदाय घरघर पुग्थे । मौसमी लाहुरेहरुको घरफर्कने लहरै चल्थ्यो । जब सबै मिलेर पानीपधेरो र बाटोघाटो सफा गर्थे । अनि बल्ल आउथ्यो गाउँमा तिहार । 

गाउँको जेठो अगुवा लाग्थे, लस्करै उसकापछि दाजुभाइहरुको लाम हुथ्यो । ठूलो आवाजको मादलसँगै भनभन भाइ हो भन्नेपछि भैलीको संयुक्त आवाजले गाउँमा छुट्टै रौनक हुथ्यो । बुढादेखि बच्चासम्मको संयुक्त भैली जसलाई ठूलो भैलीको नाम दिइन्थो । भैलोसँगै सैरेली गाउँने दिदीबहिनीहरुको साथले गाउँमा तिहारको थप आनन्द हुथ्यो । 

तर आजभोली देउसी भैलोमा यि कुराहरु कथा जस्तै हुन थालेका छन् । आधुनिकतासँगै मादलको स्थान डेग र उफरले ओगटेको छ । मलमलीको ठाउँमा प्लाष्टिकका मालाले कब्जा गरेका छ । पछिल्लो समय बदलिदै गएको तिहारले सामाजिक एकता र मौलिख संस्कृतिहरु हराउँदै गएका छन् । जसका कारण गाउँमा मादल बज्न छोडेको छ, मखमलीहरु फुल्न छोडेका छन् ।

मादलको स्थान उफरले लिएपछि बादी समुदायको पेशानै संकटमा परेको छ । आधुनिकतासँगै मादल बिक्री हुन छोडेको पञ्चपुरी–६ का झिल्के बादी बताउँछन् । ‘पहिले तिहारमै वर्षदिनको खर्च उठ्थ्यो’ उनी भन्छन् ‘आजभोली तिहारमा बादल किन्ने आउनै छोडे ।’ मादल बनाउने खमारी र मौवा बनले काट्न रोक्का गरेपछि पेशा नै संकटमा परेको उनको भनाई छ । ‘सधै नयाँ काट काट्न पाउँदैनौँ, वर्षदनिमा एकपटक ल्याएर बनाएको मादल पनि बिक्री हुँदैन ।’ तिहार बज्ने डेग र उफरले आफ्नो पेशालाई थप संकटमा पारेको उनको बुझाई छ ।

फुल्नै छोड्यो मखमली

आधुनिकतासँगै गाउँघरमा मखमली पनि फुल्न छोडेको छ । आँगनमै उत्पादन हुने मखमली र सयपत्रीको मालामा भन्दा शहरमा पाइने कृत्रिम मालातर्फ मानिसहरू आकर्षित हुन थालेका छन् । 
जाजरकोट भेरी नगरपालिका– की उषा ओलीले यसपालिको तिहारमा भाइलाई लगाइदिने माला सुर्खेतबाटै माला किनेर लगेकी छिन् । ‘बजारको माला हेर्दा राम्रो र सजिलो हुन्छ ।’ उषाले भनिन ‘माला उन्ने फूर्सद पनि हँदैन जसले गर्दा मखमली प्राय लगाउँदैनौँ ।’ दाजुभाईले पनि हजारी र दुबोभन्दा शहरकै माला राम्रो मान्ने उनको बुझाई छ । उषा मात्रै होइन आजभोली अधिकाँस दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई प्लाष्टिककै माला लगाइदिने चलन बढ्दै गएको छ ।

जसले गर्दा शहरदेखि गाउँसम्म प्लाष्टिकका मालाहरूले पसल भरिएका छन् । देखावटी र महत्व नबुझेकै कारण तिहारमा सयपत्री, मखमली फूल फुल्न छोडेको छ । मखमली कहिल्यै ओइलाउदैंन, सयपत्रीको रंग कहिल्यैँ उडेर जाँदैन भने दुबो सधैं हरियो रहन्छ भन्ने पौराणिक कथन छ । यसरी आफ्ना दाजु भाइको सम्बन्ध सयपत्री, मखमली र दुबोको माला जस्तै होस् भन्दै कामना गर्दै दिदीबहिनीले सप्तरंगी टिका लगाउने चलन छ  । तर युवापुस्ताले यसको महत्व भूलेको वीरेन्द्रनगर–६ चन्द्रा गिरी बताउँछिन् ।



घट्दै एकता, हराउँदै सद्भाव

आधुनिकतासँगै गाउँमा तिहारको महत्व घट्न थालेको छ । तिहारमा दाजुभाई र छरछिमेकीमा देखिने एकता र सद्भाव विस्तारै कम हुँदै गएको छ । दलिय राजनीतिक विकृति, गाउँमा युवाहरुको कमीका कारण तिहारको सद्भाव हराउन थालेको हो ।
रोजगारीका लागि खाडी मुलुकमा पुगेका युवाहरुले छुट्टी पाउँदैनन, जसले युवा विहिन तिहारमा सामाजिक एकतामा पनि कमी आएको छ । ‘भएका सानासाना केटोकटी पनि डेग लिएर उफ्रिन्छन् ।’ वीरेन्द्रनगर –१० का श्याम खरेल भन्छन् ‘पहिले तिहारको रमाइलो छुट्टै हुथ्यो आजभोली त युवाहरुनै हुँदैनन् के को रमाइलो हुनु ।’

तेरो र मेरो पार्टी भन्ने राजनीतिक विकृतिले चाडपर्वको एकता र सद्भावमा कमी ल्याएको उनको बुझाई छ । उसो त महगीकै कारण नेपालका विभिन्न शहरमा पुगेका युवापुस्ता पनि दशै र तिहार मध्ये एउटा पर्वमा मात्रै घर पुग्ने गर्दछन् ।