टेम्पोले बोकेको आधा शताब्दी

काठमाडौं- पदम लामा अर्थात् 'वैद्य बाजे' टेम्पो चलाउँछन् । कालो वर्णका उनले ४४१४ नम्बरको टेम्पो चलाउन थालेको आधा शताब्दी नै भयो । उमेर ६५ वर्ष भएका वैद्य बाजेले १५ वर्षको उमेरदेखि टेम्पोको स्टेरिङमा हात राख्न थालेका हुन् ।

उनी भन्छन्, 'त्यतिखेर भर्खर-भर्खर टेम्पो चल्न शुरू भएको थियो राजधानीमा ।' लामा टेम्पो हाँकेर कोटेश्वर, नयाँबानेश्वर, थापाथली, जाललाखेल र लगनखेलको रुटमा फेरो मार्छन् । भन्छन्, 'दैनिक सातदेखि १० ट्रिपसम्म लगाउँछु ।'

पहिलोपटक १९० नम्बरको टेम्पो चलाए । एक सयजति टेम्पो चल्थे राजधानीमा, ०३० सालतिर । त्यसपछि भने टेम्पोको संख्या अलि बढ्यो । २५ पैसा, ५० पैसा हुँदै अहिले १५ रुपैयाँसम्म भयो, जनही न्यूनतम भाडा । अधिकतम ३० रुपैयाँसम्म पर्छ, उनले टेम्पो चलाउने रुटमा ।

शुरुवाती चरणमा साहुलाई पाँच सय रुपैयाँ तिरे पुग्थ्यो । अहिले ३५ सयदेखि चार हजार रुपैयाँसम्म बुझाउनुपर्छ । उनी भन्छन्, 'टेम्पो चलाएरै महँगी देखें । त्यसबेला पैसा महँगो र सामान सस्तो थियो । अहिले पैसा सस्तो र सामान महँगो भएको छ ।'

दैनिक १० ट्रिप लगाउन पाए नाफामा हुन्छन् उनी, नत्र घाटामा । त्यस्तो दिन पनि उनले बेहोरेका छन् । दैनिकजसो यो रुट फेरो मार्दामार्दै उनी चाउरिए । भन्छन्, 'हातगोडा चलुन्जेल म टेम्पो चलाउनेछु ।'

उनी आमाको गर्भमै हुँदामै बाबु बिते । ०१४ सालमा जन्मिएका लामा १३ वर्षकी हुँदा आमा पनि बितिन् । अनि, उनलाई गाउँमा बस्न मन लागेन । पढाउने र खुवाउने मान्छे नभएपछि उनी एक्लो जीवन लिएर उनी काठमाडौं आए ।

काभ्रेको अम्बोडे गाविसमा जन्मिएका उनी राजधानी छिर्दा अहिलेजस्तो बाक्लो गाडी थिएनन् । साना गल्ली र थोरै गाडी थिए । उनी काम खोज्दै राजधानीमा भौंतारिए । उनलाई कसैले टेम्पो चलाउन लगाए । उनले बाटोमा तीनपांग्रे टेम्पो गुडेको देखेका थिए । टेम्पो चालक बन्ने सपना देखाएर उनलाई कसैले टेम्पोका साहुसम्म पुर्‍याइदिए ।

तर, उनलाई टेम्पो कसले दिने चलाउन ? टेम्पो साहुले कसरी पत्याउने ? तर, एक जना साहुले उनलाई पत्याए । उनी भन्छन्, 'धन्न त्यतिखेर टेम्पो चलाउन लाइसेन्स चाहिन्थेन, मैले टेम्पो चलाएर १७ वर्षपछि लाइसेन्स बनाएँ ।' उनले ०४० सालतिर टेम्पो चलाउने लाइसेन्स झिके ।
 

२०२५ सालदेखि उनले टेम्पो चलाउँदै आए । साहुलाई दैनिक ५० रुपैयाँ बुझाउँथे । पाँच रुपैयाँ लिटर डिजेल किनेर हाल्थे र २५ पैसा भाडा लिन्थे । मिटरमा ५० पैसा हान्थ्यो ।

उनी साहुको भटमास बोकेर काठमाडौं-बनेपा आउजाउ गर्थे । दिनमा तीन खेपसम्म भ्याउँथे । दिनभरिमा ७५ पैसा कमाउँथे । २५ पैसाले नुन लिएर जान्थे र ५० पैसा आमालाई राख्न दिन्थे । उनी भन्छन्, 'काभ्रेको बतासे भन्ने ठाउँमा २५ पैसाको नुन बोक्न नसकेर १० ठाउँमा बिसाउँथें र धुरुधुरु रुन्थें ।'

त्यतिबेला उनले राजधानीका चिल्ला सडकमा टेम्पो चलाउँला भन्ने सोचेका पनि थिएनन् । उनी भन्छन्, 'टेम्पो चलाउन राज्यबाट जति सजिलो थियो, त्यसभन्दा धेरै साहुबाट गाह्रो थियो ।'

शुरुवाती चरणमा उनले साहुबाट कुटाइ पनि खाए । उनी भन्छन्, 'दिनभरि चलाएर साहुलाई दिने पैसा पनि उठ्थेन । कम पैसा दिँदा उनीहरू रिसाएर पिट्थे ।'

मैतीदेवीमा एक जना साहु छन्, जसको नाम उनले भन्न चाहेनन् । रातोपुलबाट उनलाई समाएर लगेका थिए, ती साहुले । त्यसबेलाको ठूलै पोस्टका सरकारी कर्मचारी रहेछन्, ती साहु । तिनले लगातार टेम्पो चलाउन दिन्थे । तर, पैसा अलिकति बाँकी रह्यो भने पनि घरभित्र बोलाएर पिट्ने रहेछन् ।

पछिपछि ती साहुको टेम्पो चलाउनै छाडे उनले । ती साहुको गेटबाट टेम्पो निकाल्दा पनि पाँच सय पहिले नै डिपोजिट राख्नुपथ्र्यो । र, यदि टेम्पोमा कुनै धर्सो कोरियो भने पैसा पनि पच, टेम्पो पनि रोकिदिन्थे ।

धेरै टेम्पो थिएनन्, ट्याक्सी पनि एकदम कम थिए । अनि ड्राइभर पनि एकदम कम थिए । उनले जीवनमा अनेक मान्छे सवार गराए । उनी भन्छन्, 'गौरी मल्ल, मौसमी मल्ल, बसुन्धरा भुसाल दिदीलाई मैले बोकें ।'

राजधानीमा धेरै कलाकार त्यतिबेला टेम्पो र ट्याक्सी चढ्थे । २०५० को दशकसम्म पनि धेरै कलाकार टेम्पो चढेर न्युरोड र विशालबजार पुग्ने गर्थे । उनी भन्छन्, 'कम्तिमा नेपालका कलाकारहरू दयालु छन् ।'

उनी प्रहरीको स्वभाव मन पराउँदैनन् । छाडा शब्द प्रयोग गरेर गाली गर्नेप्रति उनको गुनासो छ । उनी भन्छन्, 'मेरो लाइसेन्स कहाँ बनाएको भन्दै भुईंमा फालिदिए कति प्रहरीले ।'

पुरानो लाइसेन्स देखेर छक्क पर्छन् । अहिले त्यस्तो हुँदैन भन्ने उनलाई लाग्छ । इमानदारप्रति उनी साह्रै विश्वस्त छन् । टेम्पो विस्तारै हटाउँछन् भन्ने सुनेर डराएका थिए । साना गाडी हटाउँदा ड्राइभर मात्रै होइन, साहुहरू पनि आत्तिएका थिए । उनी भन्छन्, 'टेम्पो चले साहु चल्छन्, हामी चल्छौं, रोजी रोटी चल्थ्यो ।'

जीवन चलाउनकै लागि टेम्पोको स्टेरिङ घुमाइरहेका छन्, लामा । उनीसँग कुरा गर्दागर्दै नयाँबानेश्वर चोकमा पुगियो । चढेका यात्रुसँग पैसा लिँदै झारे । फेरि टेम्पोमा हतारिए नयाँ यात्रु चढे । उनले केही बोलेनन्, टेम्पो चल्यो । विस्तारै गाडीको घुइँचोमा उनको टेम्पो मिसिएर गयो । यही शहरीया भीडमा वैद्य बाजेको आधा शताब्दी टेम्पोले नै घिसार्‍यो । शायद अझै घिसारिरहनेछ ।