मानिस मानिसबाटै निराश हुँदै गएको हो ?

मानव इतिहासलाई हेर्दा मानिसले प्रकृतिबाट संघर्ष गर्दै सभ्यता निर्माण गर्यो, समाज बनाए, परिवारको संरचना खडा गर्‍यो, संस्कार र मूल्य–मान्यता विकास गर्यो। जंगलबाट बस्ती, बस्तीबाट शहर र शहरबाट डिजिटल संसारसम्म आइपुग्दा मानिसले विज्ञान, प्रविधि र ज्ञानको अभूतपूर्व विकास गरेको छ। तर यही विकासको बीचमा एउटा गम्भीर प्रश्न पनि उठिरहेको छ–के मानिस बाहिरी रूपमा विकसित हुँदै जाँदा भित्री रूपमा कमजोर र एक्लो हुँदै गएको छ ? आज विश्वका धेरै समाजमा मानिसहरू स्वतन्क्रता, व्यक्तिगत अधिकार र आफ्नो इच्छाअनुसार जीवन जिउने आकांक्षामा अघि बढिरहेका छन्। तर अर्कोतर्फ परिवार, समुदाय, सामाजिक सम्बन्ध र भावनात्मक सहाराका परम्परागत आधारहरू कमजोर हुँदै गएका छन्।

मानिससँग सूचना छ, सुविधा छ, सम्पर्कका हजारौँ माध्यम छन्, तर मनको कुरा सुन्ने र बुझ्ने आत्मीय सम्बन्ध घट्दै गएको अनुभव धेरैले गरिरहेका छन्। यस अवस्थालाई केवल नैतिक पतन भनेर मात्र बुझ्न मिल्दैन। यो मानव सभ्यताको एउटा गहिरो संक्रमण हो। पुरानो सामाजिक संरचना भत्किँदै छ, तर त्यसको स्थान लिने नयाँ मानवीय संरचना अझै स्पष्ट बनेको छैन। यही संक्रमणले मानिसभित्र निराशा, असुरक्षा र अस्तित्वको प्रश्न जन्माइरहेको छ।

मानव स्वभावतः सामाजिक प्राणी हो। हजारौँ वर्षदेखि मानिसले परिवार, समुदाय र सहकार्यका माध्यमबाट आफ्नो अस्तित्व जोगाउँदै आएको छ। तर आधुनिक जीवनशैलीले मानिसलाई धेरै हदसम्म व्यक्तिगत सफलता, प्रतिस्पर्धा र आत्मकेन्द्रित सोचतर्फ धकेलेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य संस्थाहरू र समाजशास्त्रीय अनुसन्धानहरूले पछिल्ला दशकमा एक्लोपन, मानसिक तनाव र सामाजिक विच्छेदनलाई विश्वव्यापी चुनौतीका रूपमा देखाएका छन्। World Health Organizationले समेत एक्लोपन र सामाजिक अलगावलाई मानिसको मानसिक तथा शारीरिक स्वास्थ्यसँग जोडिएको महत्वपूर्ण समस्या मानेको छ।

आज मानिस सामाजिक सञ्जालमा हजारौँ साथी बनाउँछ, तर वास्तविक जीवनमा गहिरो सम्बन्ध कायम गर्न कठिन भइरहेको छ। डिजिटल सम्पर्कले दूरी घटाए पनि आत्मीयता सधैँ बढाउन सकेको छैन। यसले एउटा नयाँ प्रकारको विरोधाभास जन्माएको छ–मानिस संसारसँग जोडिएको छ, तर आफ्नै वरिपरिको मानिसबाट टाढिँदै गएको छ। यसलाई मानिसप्रतिको वितृष्णा भन्नुभन्दा पनि आधुनिक जीवनको दबाब, अपेक्षा र असन्तुलनबाट उत्पन्न भएको सम्बन्ध संकट भन्न उचित हुन्छ। मानिस मानिसबाट भाग्न खोजेको होइन, बरु अर्थपूर्ण सम्बन्ध खोजिरहेको छ।

आत्मघात र आत्मदाहः निराशाको अभिव्यक्ति
मानिसले आत्मघात वा आत्मदाह जस्ता कठोर निर्णय लिनु केवल व्यक्तिगत कमजोरीको परिणाम होइन। यसका पछाडि सामाजिक, आर्थिक, मानसिक र सांस्कृतिक धेरै कारणहरू जोडिएका हुन्छन्। जब मानिसले आफूलाई समाज, परिवार वा राज्यबाट उपेक्षित महसुस गर्छ, जब भविष्यप्रतिको आशा कमजोर हुन्छ, तब निराशाले चरम रूप लिन सक्छ। विश्वभर मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी समस्याहरू बढ्दै गएको तथ्यले देखाउँछ कि आधुनिक समाजले केवल आर्थिक विकास मात्र होइन, मानिसको भावनात्मक सुरक्षा र जीवनको अर्थलाई पनि ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ। World Health Organization लगायतका संस्थाहरूले आत्महत्या रोकथामका लागि सामाजिक समर्थन, मानसिक स्वास्थ्य सेवा र समुदाय आधारित सहयोगलाई महत्वपूर्ण मानेका छन्।

आत्मदाह वा आत्मघातलाई मानिसप्रतिको घृणा मात्र भन्न मिल्दैन। धेरै अवस्थामा यो पीडा व्यक्त गर्ने अन्तिम असहाय प्रयास हो। मानिस जीवनबाट होइन, असह्य पीडा र निरर्थकताको अनुभूतिबाट भाग्न खोजिरहेको हुन्छ। त्यसैले आधुनिक सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको मानिसलाई केवल उत्पादन गर्ने शक्ति वा उपभोक्ता होइन, भावना भएको, सम्मान चाहने र अर्थपूर्ण जीवन खोज्ने प्राणीका रूपमा बुझ्नु हो।

खुला समाजको अवधारणाले मानिसलाई धेरै सकारात्मक उपलब्धि दिएको छ। यसले विचार स्वतन्त्रता, मानव अधिकार, सिर्जनशीलता र व्यक्तिगत सम्मानलाई बलियो बनाएको छ। तर कुनै पनि मूल्य जब सन्तुलनबिना चरम अवस्थामा पुग्छ, त्यसले नयाँ समस्या सिर्जना गर्न सक्छ। अत्यधिक व्यक्तिवादले कहिलेकाहीँ मानिसलाई समुदायबाट अलग बनाउँछ। ‘मेरो स्वतन्त्रता’ भन्ने भावना आवश्यक भए पनि ‘हाम्रो जिम्मेवारी’ भन्ने चेतना हरायो भने समाज कमजोर हुन्छ। परिवार, समुदाय र सामाजिक दायित्व केवल पुराना बन्धन होइनन्, ती मानिसलाई भावनात्मक सुरक्षा दिने संरचना पनि हुन्।

भविष्यको खुला समाजको चुनौती यही हुनेछ–स्वतन्त्रता र जिम्मेवारीबीच सन्तुलन कसरी कायम गर्ने ? यदि खुलापनको अर्थ केवल व्यक्तिगत चाहना पूरा गर्ने स्वतन्त्रता मात्र भयो भने समाजमा एक्लोपन, अस्थिरता र सम्बन्ध संकट बढ्न सक्छ।तर खुला समाज आफैँ विनाशको बाटो हो भन्ने निष्कर्ष पनि सही हुँदैन। मानव समाजले विगतमा पनि धेरै परिवर्तन सामना गरेको छ र आवश्यकताअनुसार नयाँ सन्तुलन निर्माण गरेको छ।

प्रविधि मानव सभ्यताको महान उपलब्धि हो। इन्टरनेट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, चिकित्सा विज्ञान र सञ्चार प्रविधिले जीवनलाई सहज बनाएका छन्। तर प्रविधिको तीव्र विस्तारसँगै एउटा प्रश्न उठेको छ–के मानिसले प्रविधि प्रयोग गरिरहेको छ वा प्रविधिले मानिसको व्यवहार नियन्त्रण गर्न थालेको छ ? आज धेरै मानिसको समय, ध्यान र भावनात्मक ऊर्जा डिजिटल संसारले नियन्त्रण गरिरहेको छ। सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमहरूले मानिसको रुचि, सोच र व्यवहारमा प्रभाव पारिरहेका छन्। वास्तविक अनुभवभन्दा भर्चुअल अनुभव महत्वपूर्ण बन्ने खतरा देखिएको छ।

तर भविष्यको समाधान प्रविधिको विरोध होइन। समाधान भनेको प्रविधिलाई मानवीय मूल्यसँग जोड्नु हो। मानिसले कृत्रिम बुद्धिमत्ता बनाउन सक्छ, तर करुणा, प्रेम, नैतिकता र आत्मीयता जस्ता गुणहरू जोगाउन सकेन भने प्रविधिको प्रगति अधुरो हुनेछ। मानव सभ्यताको भविष्य प्रविधिको शक्तिमा मात्र होइन, प्रविधि प्रयोग गर्ने मानिसको चेतनामा निर्भर हुनेछ।

मानिस फेरि फिरन्ते जीवनतर्फ फर्कनेछ ?
इतिहास हेर्दा मानिसले धेरै पटक आफ्नो जीवनशैली परिवर्तन गरेको छ। शिकारी युगबाट कृषि युग, कृषि युगबाट औद्योगिक युग र अहिले डिजिटल युगमा प्रवेश गरेको छ। त्यसैले भविष्यमा मानिस पुरानै अर्थमा जंगल वा फिरन्ते जीवनमा फर्किने सम्भावना कम छ। तर ‘नयाँ फिरन्ते जीवन’ को अवधारणा भने देखिन सक्छ। आज धेरै मानिस स्थायी समुदायभन्दा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, यात्रा, डिजिटल काम र अस्थायी जीवनशैली रोजिरहेका छन्। डिजिटल नोमाडको संस्कृति यसको उदाहरण हो। तर मानिस पूर्ण रूपमा सम्बन्धविहीन भएर बाँच्न सक्दैन।

चाहे मानिस जहाँ गए पनि उसलाई समुदाय, पहिचान, प्रेम र सहकार्य आवश्यक पर्छ। त्यसैले भविष्यको मानव जीवन सम्भवतः पुरानो गाउँ वा परम्परागत संरचनाको पुनरावृत्ति होइन, बरु प्रविधि र मानवीय सम्बन्धबीचको नयाँ सन्तुलन हुनेछ। मानिस प्रकृतिबाट टाढा गए पनि अन्ततः प्रकृति, सम्बन्ध र अर्थपूर्ण जीवनतर्फ फर्कने खोजमा रहनेछ।

विश्वका केही विकसित देशहरूमा घट्दो जन्मदर अहिले गम्भीर सामाजिक चुनौती बनेको छ। जापान, दक्षिण कोरिया र युरोपका केही देशहरूमा वृद्ध जनसंख्या बढ्दै गएको छ र युवा जनसंख्या घटिरहेको छ। यसले अर्थतन्त्र, सामाजिक सुरक्षा र पुस्तान्तरणमा प्रभाव पारिरहेको छ। यसको मूल कारण केवल मानिसले विवाह गर्न नचाहनु मात्र होइन। आर्थिक दबाब, जीवनशैली परिवर्तन, महिलाको शिक्षा र रोजगारीमा वृद्धि, शहरीकरण तथा व्यक्तिगत प्राथमिकतामा आएको परिवर्तन पनि यसका कारण हुन्।

भविष्यको चुनौती भनेको मानिसलाई जबर्जस्ती पुरानो संरचनामा फर्काउनु होइन। बरु परिवार, सम्बन्ध र सन्तान पालनलाई सम्मानजनक, सुरक्षित र सहज बनाउने सामाजिक वातावरण निर्माण गर्नु हो। मानव सभ्यता केवल प्रविधिले होइन, पुस्ताको निरन्तरताले पनि बाँच्छ। त्यसैले भावी समाजले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र सामाजिक निरन्तरताबीच नयाँ सन्तुलन खोज्नुपर्नेछ।

मानव इतिहास केवल पतनको कथा होइन, सुधार र पुनर्निर्माणको कथा पनि हो। युद्ध, महामारी, आर्थिक संकट र सामाजिक परिवर्तनपछि मानिसले नयाँ बाटो खोज्दै आएको छ। प्रकृतिमा पनि सन्तुलनको नियम हुन्छ। जब कुनै प्रवृत्ति अत्यधिक हुन्छ, त्यसको प्रतिक्रिया उत्पन्न हुन्छ। आजको अत्यधिक व्यक्तिवाद, प्रविधि निर्भरता र सामाजिक दूरीले पनि भविष्यमा मानिसलाई पुनः सम्बन्ध, समुदाय र मानवीय मूल्यको महत्व सम्झाउन सक्छ। सायद भविष्यको समाज न पूर्ण परम्परागत हुनेछ, न पूर्ण खुला र व्यक्तिवादी। त्यो एउटा नयाँ मिश्रित सभ्यता हुनेछ, जहाँ विज्ञानसँग संस्कार, स्वतन्त्रतासँग जिम्मेवारी र प्रविधिसँग मानवता जोडिनेछ। मानिसको सबैभन्दा ठूलो शक्ति उसको आत्मसुधार गर्ने क्षमता हो। यही क्षमताले सभ्यतालाई संकटबाट निकाल्दै आएको छ।

आजको प्रश्न ‘मानिस समाप्त हुन्छ कि हुँदैन ?’ भन्दा पनि ‘मानिस कस्तो मानिस बन्छ ?’ भन्ने हो। प्रविधि, खुला समाज र आधुनिक जीवनले मानिसलाई धेरै अवसर दिएका छन्, तर साथसाथै नयाँ चुनौती पनि ल्याएका छन्। यदि मानिसले स्वतन्त्रतालाई जिम्मेवारीसँग, विकासलाई नैतिकतासँग र प्रविधिलाई मानव संवेदनासँग जोड्न सकेन भने समाजमा एक्लोपन, निराशा र सम्बन्ध संकट बढ्न सक्छ। तर यदि मानिसले आफ्नो मूल मानवीय गुण– प्रेम, करुणा, सहकार्य र अनुशासन– पुनः खोज्न सक्यो भने भविष्य अझ राम्रो बन्न सक्छ। मानिस मानिसबाट निराश भएर फिरन्ते बन्न खोजेको होइन, ऊ सम्भवतः यस्तो संसार खोजिरहेको छ, जहाँ उसको अस्तित्वको अर्थ होस्। भविष्यको यात्रा जंगलतिर फर्किने होइन, बरु बाहिरी प्रगतिसँगै भित्री मानवताको पुनर्जागरणतर्फ जाने यात्रा हुन सक्छ। सभ्यताको वास्तविक सफलता चन्द्रमामा पुग्नु मात्र होइन, पृथ्वीमा मानिसलाई मानिससँग जोडेर राख्न सक्नु हो। यही चुनौती र यही अवसर आजको मानव जातिको अगाडि छ।