भाग्यले बाँच्छन् कर्णालीका सुत्केरीहरू

सुर्खेत- कालिकोटको महाबु गाउँपालिका-३ की ३२ वर्षीया मनिषा सिंहको २१ वैशाखमा क्षेत्रीय अस्पताल सुर्खेतमा मृत्यु भयो ।

सुरक्षित रूपमा सन्तानलाई जन्म दिने अभिलाषा बोकेर तीन महिनाअघि नै सुर्खेत झरेकी सिंह न आफू बाँच्न सकिन्, न सन्तानलाई जन्म दिन सकिन् । हिँडेर अस्पतालको बेडसम्म पुगेकी सिंहको पाठ्यघरको पानी फोक्सोमा पुगेपछि मृत्यु भएको अस्पतालले प्रतिक्रिया दियो ।

तर, आफन्तहरूले समयमै चिकित्सक नआउँदा उनको मृत्यु भएको दाबी गरे । अन्ततः अस्पतालमा तनावपूर्ण अवस्था सिर्जना भयो । चिकित्सक र अस्पतालविरुद्ध चर्का नाराले उग्ररुप लिन थालेपछि कर्णाली प्रदेशका सामाजिक विकास मन्त्री दल रावलले अस्पतालमै पुगेर आन्दोलनलाई साम्य पार्नुपर्ने अवस्था आयो ।

दैलेख डाँडापराजुलकी सिर्जना विकले गएको ८ वैशाखमा वीरेन्द्रनगरको सडकको पेटीमै सन्तानलाई जन्म दिइन् । अस्पतालमा प्रस्तुति हुँदा आफू र सन्तानलाई कुनै अप्ठेरो नहुने बुझेकी विकले अन्ततः सडकमै बच्चा जन्माउनुपर्ने अवस्था आयो । सन्तान जन्माउनुभन्दा तीन दिनअघि नै क्षेत्रीय अस्पतालत आएकी विकलाई बेड नभएको र बेथा नलागेको बताउँदै अस्पतालले फिर्ता गर्‍यो ।

छिमेकीसँग २/४ पैसा सापट काढेर सुर्खेत झरेकी विकको अस्पतालमा सन्तान जन्माउने आशा पूरा भएन । सार्वजनिक बिदा र बोलाउँदा पनि एम्बुलेन्स नआएपछि विकले एउटा कम्मलको भरमा सडकको पेटीमै सन्तानलाई जन्म दिइन् । यो नै जिन्दगीको सबैभन्दा पीडा र स्मरणको क्षण बन्यो, उनका लागि । भाग्यवस, उनी र सन्तानलाई कुनै तलमाथि भएन ।

अस्पतालको बेडमा पुग्दा पनि मृत्युवरण गर्ने सिंह र सडक पेटीमै सन्तानलाई जन्म दिने विक कुनै संयोग र वियोगको कथाको पात्र नभई कर्णालीका आमाहरूका दृष्टान्त हुन् । कहिले हेलिकोप्टर कुर्दाकुर्दै त कहिले अस्पतालतर्फ दौडिँदा दोडिँदै प्रसव पीडाको अन्तिम क्षणमा पुग्छन्, सुत्केरीहरू । कर्णालीको भौगोलिक विकटता र दक्ष जनशक्ति अभावका कारण भगवान पुकार्नुको विकल्प हुँदैन, उनीहरू सामू ।

एकातिर दक्ष जनशक्तिको अभाव, अर्कातर्फ सामाजिक अन्धविश्वासमा कर्णालीका अधिकांश आमाहरू भगवानको भरोसामा बाँच्दै आएका छन् । प्रदेशको एक मात्र क्षेत्रीय अस्पतालमा पुगेकी सिंहको मृत्युवरण र विकले सडकमै बच्चा जन्माउनुको पीडाले सिंगो कर्णालीका आमाहरूको दर्दनाक अवस्थाको चित्रण गर्छ ।

प्रदेशको राजधानीमा गर्भवतीहरूले भोग्नुपरेको यो पीडाभन्दा सयौ गुणा दर्दनाक छ, हुम्ला र डोल्पाका आमाहरूको अवस्था । राष्ट्रिय सडक सञ्जालसँग नजोडिएका ती जिल्लामा चिकित्सकजतिकै महत्वपूर्ण मानिन्छन्, हेलिकोप्टर ।

भौगोलिक विकटता र जनचेतना अभावका कारण ५७ प्रतिशत सुत्केरीहरू अस्पतालको पहुँचभन्दा बाहिर छन् । स्वास्थ्य संस्थामा सन्तान जन्माएका ५७ प्रतिशत आमामध्ये पनि ४५ प्रतिशतले मात्रै दक्ष स्वास्थ्यकर्मीबाट सेवा पाएका छन् । जनशक्ति अभावले अस्पतालमा आएका आमाले पनि गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा पाउन सकेका छैनन् ।

कर्णाली प्रदेशको सामाजिक विकास मन्त्रालयको तथ्यांकअनुसार कर्णालीमा दरबन्दीको ४० प्रतिशत मात्रै मेडिकल अधिकृत छन् । प्रदेशमा एक क्षेत्रीय र एक शिक्षण अस्पताल छन् । १० वटा जिल्ला अस्पताल, दुई सरकारी अस्पताल, १४ प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, तीन सय ५१ स्वास्थ्य चौकी छन् ।

यस्तै, ६५ वटा सामुदायिक स्वास्थ्य एकाइ, १० शहरी स्वास्थ्य केन्द्र, १० आयुर्वेद अस्पताल, ३७ निजी स्वास्थ्य संस्था र एक जिन एक्सपोर्ट प्रयोगशाला छन् । भौगोलिक विकटता, दक्ष जनशक्ति नहुनु र सामाजिक अन्धविश्वासका कारण भगवानको भरोसामा बाँच्दै आएका छन्, कर्णालीका सुत्केरी आमाहरू ।

यस्तो छ स्वास्थ्य नीति ?

प्रदेश सरकारले प्रदेशका सबै स्थानीय तहमा १५ देखि २५ बेडको आधारभूत अस्पताल र प्रत्येक जिल्लामा ५० बेडको विशेषज्ञ अस्पताल निर्माण गर्ने नीति लिएको छ । जुम्लामा रहेको कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानलाई प्रदेश मातहतमा ल्याउने र थप स्तरोन्नती गर्ने जनाएको छ । 

१० वटा जिल्लामा विस्तार र सुर्खेत क्षेत्रीय अस्पतलालाई मेडिकल कलेज तथा शिक्षण अस्पतालको रूपमा विकास गर्ने सरकारको लक्ष्य छ । 

आकस्मिक स्वास्थ्यका लागि एयर एम्बुलेन्स र प्रत्येक स्थानीय तहमा एम्बुलेन्सको व्यवस्था गर्ने, स्वास्थ्यकर्मीको सुरक्षाका लागि स्वास्थ्य प्रहरीको व्यवस्था गर्नेलगायत योजना पनि छन् ।

प्रदेश सरकारले कर्णालीका सुत्केरी आमाहरू बचाउनका लागि एक करोड रुपैयाँ छुट्याएको छ । कर्णाली प्रदेशको सामाजिक विकास मन्त्रालयले एयर एम्बुलेन्स सेवामार्फत दुर्गमका सुत्केरी महिलाको उद्धारका लागि उक्त बजेट छुट्याएको हो ।