मधुमेह हुनेले पोषणविद्‍को सल्लाहअनुसार खाना खानुपर्छ

नेपाली समाजमा एक भनाई प्रचलित छ- रोग लागेपछि उपचार गर्नुभन्दा रोग लाग्नै नदिनु बेस। यसको अर्थ हो आफ्नो जीवनशैली, आहारविहार सन्तुलित राख्न सकियो भने हत्तपत्त रोग लाग्दैन। लागिहाले पनि त्यसको प्रभाव कम हुन्छ। मधुमेहलाई यही उखानसँग मिल्दोजुल्दो रोग मान्न सकिन्छ।

सामान्यतया हामीले दैनिक खानपानमा गर्ने लापरबाहीले मधुमेह बढाउने गर्दछ। मानिसको उमेर जति बढ्यो मधुमेह लाग्न सक्ने सम्भावना त्यति नै बढी रहन्छ। यद्यपि वंशाणुगत रूपमै मधुमेह छ भने त्यस परिवारको सदस्यलाई युवा अवस्थामै पनि मधुमेह देखिन सक्छ।

अहिले दीर्घरोगको उपचारको लागि सरकारले सहुलियत उपलब्ध गराएको छ। मधुमेह के हो र कुन कारणले लाग्छ भन्ने जनचेतना बढाउन सकियो भने यस रोगबाट बच्न सकिन्छ। अस्वस्थकर खाना, निष्क्रिय जीवनशैली, धूम्रपान तथा मद्यपान नै मधुमेहका प्रमुख कारण हुन्। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार ती चार व्यवहारलाई सुधार्न सकियो भने मधुमेहबाट बच्न सक्ने दर उच्च हुन्छ। मधुमेह अस्वस्थकर जीवनशैलीको परिणाम हो। 

रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण नहुँदा मधुमेह हुन्छ। आम भाषामा यसलाई ‘चिनीरोग’ वा ‘सुगर’ पनि भनिन्छ। वास्तवमा मधुमेहलाई नियन्त्रण गर्न नसक्दा यो अरू दीर्घरोगको कारक तत्त्व बन्न सक्छ। आँखामा समस्याः रेटिनोप्याथी, मिर्गौलामा समस्याः मेट्रोप्याथी, नशा सम्बन्धी समस्या, पक्षघात, हृदयाघात, वाथरोग मधुमेह भएपछि सुरु हुने समस्या हुन्।

४० वर्ष पुगेपछि मधुमेहको जोखिम बढ्दछ। तर, अहिले कम उमेरको मानिसमा पनि मधुमेहको संक्रमण देखिएको छ। मैले गरेको अध्ययनमा पनि ३० वर्षको उमेर समूहको मानिसहरूमा पनि मधुमेह देखिएको छ। 

शारीरिक व्यायाम, योगा, ध्यान गर्नाले मानसिक तनावलाई कम गर्न मद्दत हुन्छ। हामी मोबाइल इन्टरनेट चलाएर राति अबेरसम्म बस्छौँ। मधुमेह लाग्न नदिन मात्र नभई पर्याप्त निन्द्रा स्वस्थ जीवनको लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। 

वर्तमान समयमा परिवर्तित जीवनशैली मधुमेहको कारक तत्त्व बनेको छ। घरको स्वस्थ खाना छाडेर बाहिरको खाना खाने प्रवृत्ति बढेको छ। हामी क्यालोरी, सोडियम, चिल्लो पदार्थ भएका खाना बढी खाने गर्छौं। जसलाई विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले नै ‘जङ्क फुड’को संज्ञा दिएको छ। यस्तै पौष्टिक तत्त्व कम भएको खानाले पनि मधुमेह बढाउँछ।

एउटा टेबलमा बसेर हामी घण्टौँसम्म काम गर्छौँ। त्यस्तोबेला खानाबाट प्राप्त गरेको शक्तिको उपयोग हुन नसकेर शरीरमा भण्डारण हुन्छ। जसले गर्दा मोटोपना अर्थात् शरीरको उचाइ भन्दा तौल बढ्छ। शारीरिक तौल नियन्त्रण नहुनु मधुमेह मात्र नभई सम्पूर्ण दीर्घरोगको कारण हो। यस्तै मानसिक तनाव, हैरानी, अनिद्रा, दिक्दारीजस्ता समस्याले पनि शरीरमा चिनीको मात्रा बढाउँछ। 

हरेक दिन योगा गर्ने, जगिङ जाने, जिम जाने आदि शारीरिक व्यायामले अनावश्यक क्यालोरीको खर्च हुन्छ। बिहान व्यायाम गर्ने तर खानेकुरामा ध्यान नदिने व्यवहार धेरै मानिसहरूमा हुन्छ। दिनभरि निष्क्रिय रहँदा बिहान गरेको शारीरिक व्यायाम लाभदायी रहँदैन।

शारीरिक क्रियाकलाप अनुसारको जीवनशैली सन्तुलन गर्न सकेमा स्वस्थ जीवन बाँच्न सकिन्छ। कार्बोहाइड्रेट, क्यालोरी, चिल्लो पदार्थ आदि रगतमा चिनीको मात्रा बढाउने खानेकुरा खाने बानीलाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ। क्रोमियम र म्याग्नेसियम युक्त खानेकुराले मधुमेहलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। शरीरलाई आवश्यक पानी नियमित पिउँदा रगतमा चिनीको मात्रालाई सन्तुलन गर्दछ। 

शारीरिक व्यायाम, योगा, ध्यान गर्नाले मानसिक तनावलाई कम गर्न मद्दत हुन्छ। हामी मोबाइल इन्टरनेट चलाएर राति अबेरसम्म बस्छौँ। मधुमेह लाग्न नदिन मात्र नभई पर्याप्त निन्द्रा स्वस्थ जीवनको लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। 

रोगको पहिचान भइसकेपछि पोषणविद्ले हाम्रो शरीरमा कुन पोषण तत्त्व कति आवश्यक छ निर्धारण गर्छन्। त्यसैअनुसार डाएटिसियनले खानेकुराको ‘चार्ट’ (सूची) तयार पारिदिन्छन्। चार्ट तयार पार्दा बिरामीको खानपान शैली र रुचिलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। रोग एउटै भए पनि बिरामी अनुसार फरक खानपान आवश्यक हुन सक्छ। त्यसैले पोषणविद्को सहायताले डायटिङ पालना गर्नु स्वास्थ्यको लागि राम्रो हुन्छ।

(पोषणविद् डा. प्रधान त्रिभुवन विश्वविद्यालय केन्द्रीय गृहविज्ञान विभागकी प्रमुख हुन्।)