नेपालको बाह्य अर्थतन्त्रमा ऐतिहासिक मजबूती: विदेशी मुद्रा सञ्चिति ४० खर्ब नाघ्यो, रेमिट्यान्स २४% ले बढ्यो; तर आन्तरिक महँगी र व्यापार घाटाको चाप कायमै

काठमाडौं- नेपाल राष्ट्र बैंकको आर्थिक अनुसन्धान विभागले आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो दुई महिना (२०८३ भदौ मसान्तसम्म) को देशको समग्र आर्थिक तथा वित्तीय स्थितिको प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको छ। प्रतिवेदनअनुसार देशको बाह्य क्षेत्र (External Sector) अर्थात् विदेशी विनिमय सञ्चिति, विप्रेषण (रेमिट्यान्स), चालु खाता र शोधनान्तर स्थिति इतिहासकै अत्यन्त बलियो अवस्थामा पुगेका छन्।

तथापि, आन्तरिक अर्थतन्त्रतर्फ भने उपभोक्ता मूल्य सूचकाङ्कमा आधारित महँगी (मुद्रास्फीति) मा वृद्धि, सुस्त पुँजीगत खर्च, उच्च व्यापार घाटा र बैंकहरूमा अत्यधिक तरलताका बाबजुद आशातीत कर्जा विस्तार हुन नसक्नु मुख्य चुनौतीका रूपमा देखिएका छन्।

बाह्य क्षेत्र विश्लेषण: विदेशी मुद्रा सञ्चिति र रेमिट्यान्समा रेकर्ड कायमै

अद्वितीय विदेशी मुद्रा सञ्चिति

बैंकिङ क्षेत्रसँग रहेको कुल विदेशी विनिमय सञ्चितिले नयाँ कीर्तिमान कायम गरेको छ।

सञ्चिति रकम: २०८३ असार मसान्तमा रु. ३८९७ अर्ब ६७ करोड रहेको कुल विदेशी मुद्रा सञ्चिति ४.३ प्रतिशतले वृद्धि भई २०८३ भदौ मसान्तमा रु. ४०६५ अर्ब ७८ करोड पुगेको छ। अमेरिकी डलरमा यो सञ्चिति ४.६ प्रतिशतले बढेर २६ अर्ब ४८ करोड डलर पुगेको छ।

सञ्चिति पर्याप्तता: आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को दुई महिनाको आयातलाई आधार मान्दा हालको सञ्चितिले २०.९ महिनाको वस्तु आयात र १७.८ महिनाको वस्तु तथा सेवा आयात धान्न पर्याप्त छ।

सञ्चितिको संरचना: कुल सञ्चितिमध्ये नेपाल राष्ट्र बैंकमा रु. ३६१० अर्ब ७६ करोड र बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूमा रु. ४५५ अर्ब १ करोड रहेको छ। कुल सञ्चितिमा भारतीय मुद्राको अंश २१.३ प्रतिशत छ।

विप्रेषण (रेमिट्यान्स) मा निरन्तर उछाल

वैदेशिक रोजगारीमा गएका नेपालीहरूले पठाउने रकममा आकर्षक वृद्धि देखिएको छ।

रुपैयाँमा: समीक्षा अवधिमा विप्रेषण आप्रवाह २३.९ प्रतिशतले बढेर रु. ४३६ अर्ब ३६ करोड पुगेको छ। अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा यो ३३.१ प्रतिशतले बढेको थियो। भदौ महिनामा मात्रै रु. २२१ अर्ब ३१ करोड रेमिट्यान्स भित्रिएको छ।

अमेरिकी डलरमा: डलरमा विप्रेषण आप्रवाह १३.५ प्रतिशतले बढेर २ अर्ब ८५ करोड अमेरिकी डलर पुगेको छ।

वैदेशिक रोजगारीको स्थिति: दुई महिनामा वैदेशिक रोजगारीका लागि नयाँ अन्तिम श्रम स्वीकृति लिने नेपालीको सङ्ख्या ७८,३२० र पुनः श्रम स्वीकृति लिनेको सङ्ख्या ५२,१६३ रहेको छ।

शोधनान्तर र चालु खाता उच्च बचतमा

विदेशी मुद्राको आवगमन बलियो हुँदा देशको शोधनान्तर र चालु खाता ठूलो बचतमा रहेका छन्।

चालु खाता: समीक्षा अवधिमा चालु खाता रु. १६९ अर्ब ४ करोडले बचतमा रहेको छ।

शोधनान्तर स्थिति: देशमा भित्रिने र बाहिरिने कुल विदेशी मुद्राको अन्तर (शोधनान्तर) रु. १८७ अर्ब ६८ करोड (१ अर्ब २३ करोड अमेरिकी डलर) ले बचतमा रहेको छ।

उपभोक्ता मुद्रास्फीति (महँगी): तरकारी, घ्यू–तेल र यातायातले बढाए मूल्यवृद्धि

अघिल्लो वर्षको तुलनामा यस वर्षको पहिलो दुई महिनामा महँगीको चाप बढेको छ।

समग्र मुद्रास्फीति: २०८३ भदौमा वार्षिक विन्दुगत उपभोक्ता मुद्रास्फीति ६.३४ प्रतिशत पुगेको छ, जबकि अघिल्लो वर्षको सोही महिनामा यो १.८७ प्रतिशत मात्र थियो

खाद्य तथा गैर-खाद्य समूह

खाद्य तथा पेय पदार्थ समूह: ७.५४ प्रतिशतले बढेको छ। (अघिल्लो वर्ष १.३४% ले ऋणात्मक थियो)।

गैर-खाद्य तथा सेवा समूह: ५.६९ प्रतिशतले बढेको छ।

बजारमा तीव्र मूल्यवृद्धि भएका उप-समूहहरू:

घ्यू तथा तेल: १६.६८%

फलफूल: १५.९९%

यातायात: १२.७७%

चिनी तथा चिनीजन्य पदार्थ: १२.१४%

मदिराजन्य पेय पदार्थ: ८.८३%

माछा तथा मासु: ७.३४%

तरकारी: ७.०७%

क्षेत्रगत एवं भौगोलिक मुद्रास्फीति:

काठमाडौँ उपत्यका: ५.२८%

तराई क्षेत्र: ६.८९%

पहाड क्षेत्र: ६.४१%

हिमाली क्षेत्र: ५.६९%

प्रदेशगत आधारमा: सबैभन्दा बढी मुद्रास्फीति मधेश प्रदेशमा (७.४८%) र सबैभन्दा कम सुदूरपश्चिम प्रदेशमा (५.१६%) दर्ता भएको छ।

वैदेशिक व्यापार: आयात र निर्यात दुवै बढ्दा व्यापार घाटा ३ खर्ब २४ अर्ब नाघ्यो

समीक्षा अवधिमा नेपालको वैदेशिक व्यापारका दुवै पक्ष (निर्यात र आयात) मा उच्च वृद्धि देखिएको छ।

वस्तु निर्यात: कुल वस्तु निर्यात ६१.९ प्रतिशतले वृद्धि भई रु. ७६ अर्ब ५९ करोड पुगेको छ। मुख्यतया भटमासको तेल, पोलिष्टर धागो, पाम तेल, जिंक शिट र पार्टिकल बोर्डको निर्यात बढेको छ। भारततर्फ ७०.६% र चीनतर्फ १३७.६% ले निर्यात बढेको छ।

वस्तु आयात: कुल वस्तु आयात ३१.६ प्रतिशतले बढेर रु. ४०१ अर्ब ५२ करोड पुगेको छ। पेट्रोलियम पदार्थ, रासायनिक मल, कच्चा भटमासको तेल, खाने तेल र सवारी साधनको आयात बढेको छ भने सुन, धान/चामल र हवाइजहाजका पार्टपुर्जाको आयात घटेको छ।

व्यापार घाटा: आयातको आकार ठूलो भएकाले दुई महिनामा कुल वस्तु व्यापार घाटा २६.० प्रतिशतले वृद्धि भई रु. ३२४ अर्ब ९३ करोड पुगेको छ।

निर्यात-आयात अनुपात: निर्यात बढेकाले निर्यात-आयात अनुपात १९.१ प्रतिशत पुगेको छ, जुन अघिल्लो वर्ष १५.५ प्रतिशत थियो।

मौद्रिक स्थिति, ब्याजदर र बैंकिङ प्रणाली

सस्तो बन्दै कर्जा, ब्याजदरमा व्यापक गिरावट

बैंकिङ प्रणालीमा उच्च तरलता भएका कारण ब्याजदरहरू विगतका वर्षहरूको तुलनामा निकै तल्लो विन्दुमा झरेका छन्।

वाणिज्य बैंकहरूको आधार दर (Base Rate): अघिल्लो वर्षको भदौमा ५.७२% रहेको औसत आधार दर २०८३ भदौमा घटेर ४.७०% मा झरेको छ।

निक्षेप र कर्जाको ब्याजदर:

वाणिज्य बैंकहरूको निक्षेपको भारित औसत ब्याजदर ३.११% मा झरेको छ।

वाणिज्य बैंकहरूको कर्जाको भारित औसत ब्याजदर घटेर ६.३८% कायम भएको छ।

निक्षेप र कर्जा प्रवाह

निक्षेप संकलन: बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको निक्षेप ०.९ प्रतिशत (रु. ७२ अर्ब ८० करोड) ले बढेर रु. ८३४९ अर्ब ७२ करोड पुगेको छ। निक्षेपमा बचत खाताको अंश बढेर ४८.०% पुगेको छ भने मुद्दती निक्षेपको अंश घटेर ३४.७% मा झरेको छ।

कर्जा प्रवाह: निजी क्षेत्रतर्फ प्रवाहित कर्जा १.६ प्रतिशत (रु. ९३ अर्ब ५२ करोड) ले बढेर रु. ५९५० अर्ब ५८ करोड पुगेको छ। औद्योगिक उत्पादन, यातायात, निर्माण र आयात कर्जामा वृद्धि भए पनि कृषि क्षेत्रको कर्जा २.२% ले घटेको छ।

तरलता व्यवस्थापन

बैंकिङ प्रणालीमा रहेको अत्यधिक तरलता नियन्त्रण गर्न नेपाल राष्ट्र बैंकले समीक्षा अवधिमा निक्षेप सङ्कलन बोलकबोल र स्थायी निक्षेप सुविधामार्फत कुल रु. ३७६४ अर्ब ५० करोड तरलता प्रशोचन (खींचेको) गरेको छ।

सरकारी वित्त, पुँजी बजार र विद्युतीय भुक्तानी

सरकारी वित्त स्थिति

सरकारी खर्च: दुई महिनामा नेपाल सरकारको कुल खर्च रु. १९९ अर्ब ८४ करोड भएको छ। यसमध्ये चालु खर्च रु. १२२ अर्ब ४ करोड र वित्तीय व्यवस्था खर्च रु. ७० अर्ब १४ करोड हुँदा पुँजीगत (विकास) खर्च रु. ७ अर्ब ६६ करोड मात्र हुन सकेको छ।

राजस्व परिचालन: सरकारले कुल रु. १८३ अर्ब २१ करोड राजस्व सङ्कलन गरेको छ। कुल राजस्वमा अप्रत्यक्ष करको योगदान ७५.३% र प्रत्यक्ष करको योगदान १८.२% रहेको छ।

पुँजी बजार (नेप्से)

२०८२ भदौमा २६७२.२५ विन्दुमा रहेको नेप्से सूचकाङ्क २०८३ भदौ मसान्तमा सामान्य घटेर २६१२.४३ विन्दुमा कायम भएको छ।

धितोपत्र बजार पुँजीकरण रु. ४४९६ अर्ब ७२ करोड पुगेको छ, जुन कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) को ६८.१३ प्रतिशत बराबर हो।

विद्युतीय भुक्तानीमा ठूलो क्रान्ति

नेपालमा डिजिटल बैंकिङ र क्यूआर भुक्तानीको प्रयोग तीव्र रूपमा बढेको छ। भदौ महिनामा मात्रै:

मोबाइल बैंकिङ: ८ करोड ११ लाख ९४ हजार कारोबारमार्फत रु. ६१४ अर्ब ६७ करोड

क्यूआर कोड (QR): ७ करोड ५५ लाख ८१ हजार कारोबारमार्फत रु. १६७ अर्ब ९३ करोड

डेबिट कार्ड: १ करोड ८० हजार कारोबारमार्फत रु. ७४ अर्ब ७८ करोड को कारोबार सम्पन्न भएको छ।

मुख्य आर्थिक परिसूचकहरूको तुलनात्मक तालिका

आर्थिक विश्लेषण:

आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को सुरुआती दुई महिनाको तथ्याङ्कले नेपालको बाह्य अर्थतन्त्र निकै सुदृढ र सुरक्षित बनेको स्पष्ट पार्छ। विदेशी मुद्राको पर्याप्त सञ्चितिले गर्दा देश आयात र भुक्तानी सङ्कटबाट पूर्णतः सुरक्षित अवस्थामा छ।

तथापि, बजारमा खाद्य वस्तु र सेवामा बढेको महँगी, व्यापार घाटामा भएको वृद्धि र सरकारको विकास खर्च (पुँजीगत खर्च) को सुस्त गतिले आन्तरिक उत्पादन र पूर्वाधार विकासमा असर पुर्‍याइरहेको छ। ब्याजदर ऐतिहासिक रूपमा सस्तो हुँदा पनि निजी क्षेत्रमा कर्जाको माग अपेक्षाकृत तीव्र हुन नसक्नुले घरेलु उद्योग तथा लगानीकर्तामा अझै पूर्ण विश्वास जागृत हुन नसकेको सङ्केत गर्छ। आगामी दिनमा विकास खर्चलाई तीव्रता दिँदै आन्तरिक उत्पादन बढाउन सके मात्र बाह्य क्षेत्रको यो सन्तुलनले दिगो आर्थिक समृद्धिको रूप लिन सक्ने देखिन्छ।