बूढीगण्डकीको विनाशकारी बहाव: के भन्छ बाढी पूर्वानुमान महाशाखाको प्रतिवेदन?

काठमाडौं- गोरखाको चुमनुब्री गाउँपालिका–६, तुभजेनजिक बूढीगण्डकी नदीमा आएको असामान्य बाढी हिमाली क्षेत्रमा गएको पहिरोका कारण नदीको बहाव अवरुद्ध भई पानी जम्मा भएको र त्यसपछि अवरोध कमजोर भएर वा भत्किएर एक्कासि ठूलो बहाव निस्किएको हुन सक्ने प्रारम्भिक प्राविधिक विश्लेषणले देखाएको छ। तर बाढीको वास्तविक कारण, पहिरोको प्रकृति र हिमपहिरोको भूमिका भने विस्तृत अध्ययनबाट पुष्टि हुन बाँकी छ।

बाढी पूर्वानुमान महाशाखाले सार्बजनिक गरेको बूढीगण्डकी नदीमा आएको असामान्य बाढीको कारण तथा तल्लो तटीय क्षेत्रमा प्रभाव बारेको प्रारम्भिक प्रतिवेदनमा बाढीको थप तथ्य तथा प्राविधिक विश्लेषण जारी रहेको उल्लेख छ। 

प्रतिवेदनअनुसार असोज २५ गते बिहान करिब ६ बजे तुभजे क्षेत्रबाट असामान्य बाढी आएको प्रारम्भिक सूचना प्राप्त भएको थियो। त्यसपछि आरुघाटस्थित बाढी मापन केन्द्रमा नदीको जलसतह तीव्र रूपमा बढेको देखिएको थियो। बिहान ८ बजेर ४० मिनेटमा जलसतह ८.४३ मिटर पुगेको विवरण प्राप्त भएको थियो। त्यसलगत्तै बाढीले पक्की पुलसहित मापन केन्द्र बगाएपछि त्यहाँबाट थप प्रत्यक्ष जलसतहको विवरण प्राप्त हुन सकेन।

प्रतिवेदनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष बाढीको सम्भावित उत्पत्ति, हिमाली भूभागको भौगर्भिक संवेदनशीलता, नदीमा आएको असामान्य बहावको परिमाण र पूर्वसूचना प्रणालीको भूमिकासँग सम्बन्धित छ। यसले तत्कालीन घटनाको व्याख्या मात्र नगरी आगामी दिनमा यस्ता विपद्को जोखिम घटाउन आवश्यक निगरानी र तयारीबारे पनि प्रश्न उठाएको छ।

बाढी कसरी आयो ? प्रारम्भिक प्राविधिक विश्लेषण

प्रतिवेदनमा समेटिएका भू–उपग्रह तस्बिर, भू–आकृतिक अध्ययन र प्रारम्भिक सूचनाले बूढीगण्डकीको सहायक नदी स्यार खोलाको माथिल्लो क्षेत्रमा पहिरो वा हिमपहिरोसहितको गेग्रान बहाव गएको सम्भावना देखाएका छन्। अध्ययनमा सन् २०२६ अक्टोबर ६ र अक्टोबर ११ का भू–उपग्रह तस्बिर तुलना गरिएको छ। अक्टोबर ११ को तस्बिरमा माथिल्लो हिमाली भागबाट तलतर्फ गएको गाढा रेखा तथा पहिरोको सम्भावित बहाव मार्ग देखिएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। यसलाई पहिरो वा गेग्रान बहावले जमिनको सतह र वनस्पति बगाएको संकेतका रूपमा व्याख्या गरिएको छ।

प्रतिवेदनको भू–आकृतिक विश्लेषणअनुसार माथिल्लो भागबाट आएको गेग्रान तीव्र ढलान हुँदै चुचम्लिङ र रिप्चेतनजिक मुख्य नदीको दोभानमा पुगेको हुन सक्छ। त्यहाँ गेग्रान थुप्रिएर केही समय नदीको प्राकृतिक बहाव रोकिएको वा थामिएको सम्भावना औँल्याइएको छ। यस्तो अवस्था बनेको भए अवरोध कमजोर भएर भत्किँदा एकैपटक ठूलो परिमाणमा पानी तलतिर बग्न सक्ने देखिन्छ। तर प्रतिवेदनले यो सम्भावित कारणलाई अन्तिम निष्कर्षका रूपमा पुष्टि गरेको छैन। विशेषगरी घटना हिमपहिरोबाट सुरु भएको हो वा चट्टान तथा माटोसहितको पहिरोबाट भन्ने विषय अझै यकिन हुन बाँकी छ।

केही घण्टामै खतराको तह पार, जलसतह ८.४३ मिटर

बाढीको तीव्रता बुझ्न आरुघाटस्थित मापन केन्द्रमा अभिलेख भएको जलसतह महत्त्वपूर्ण छ। प्रतिवेदनअनुसार बिहान ६ बजेर ३० मिनेटमा जलसतह ३.६६ मिटर पुगेको थियो। बिहान ७ बजेर ५० मिनेटमा यो बढेर ५.०१ मिटर पुग्यो, जुन निर्धारित खतराको तह ५ मिटरभन्दा माथि हो। त्यसपछि जलसतह थप बढ्दै बिहान ८ बजेर ३० मिनेटमा ६.२२ मिटर र ८ बजेर ४० मिनेटमा ८.४३ मिटर पुगेको विवरण प्रतिवेदनमा छ।

आरुघाटमा रहेको मापन केन्द्रले नदीको जलसतह छोटो समयमा तीव्र गतिले बढेको देखाउँछन्। विशेषगरी बिहान ७:५० देखि ८:४० सम्मको अवधिमा जलसतह ३.४२ मिटरले बढेको अभिलेख छ। यद्यपि प्रतिवेदनले यी तथ्यलाई प्रारम्भिक विवरण भनेको छ र अन्तिम प्रतिवेदनमा समय तथा मापनको प्राविधिक प्रमाणीकरणपछि संशोधन हुन सक्ने स्पष्ट पारेको छ।

यस घटनाले आकस्मिक बाढीमा नियमित मापन केन्द्रको सूचना मात्रै पर्याप्त नहुन सक्ने देखाउछ। बाढीले मापन केन्द्र नै नष्ट गरेपछि प्रत्यक्ष जलसतहको सूचना बन्द भयो। त्यसैले नदीको माथिल्लो क्षेत्रमा पहिरो वा प्राकृतिक अवरोध बनेको सूचना, भू–उपग्रहबाट प्राप्त संकेत र तल्लो तटीय क्षेत्रमा पुग्ने सम्भावित बहावको पूर्वानुमानलाई एकीकृत गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

बाढीको सम्भावित स्रोत क्षेत्र अत्यन्त जोखिमपूर्ण

प्रतिवेदनको भू–आकृतिक तथा भौगर्भिक विश्लेषणले घटनाको स्रोत क्षेत्र समुद्री सतहबाट करिब ५ हजार ५०० देखि ६ हजार ५०० मिटर उचाइमा रहेको सम्भावना देखाएको छ। त्यहाँबाट पहिरो वा हिमपहिरो सुरु भएर ३ हजार ५०० मिटरभन्दा बढीको ठाडो उचाइ पार गर्दै स्यार खोलानजिकको तल्लो क्षेत्रमा पुगेको विश्लेषण गरिएको छ। प्रतिवेदनमा पहिरोको सम्भावित स्रोत क्षेत्रलाई भौगर्भिक संवेदनशीलताको पाँचौँ तहमा राखिएको छ। यो अत्यधिक संवेदनशील क्षेत्र हो। तीव्र ढलान, कमजोर चट्टानी संरचना र विभिन्न भूगर्भीय एकाइको संगमले जमिन खस्ने तथा ठूलो पहिरो जाने जोखिम बढाउन सक्ने उल्लेख छ। 

यसको अर्थ बाढीको तत्कालीन बहाव पार भइसके पनि स्रोत क्षेत्रमा पहिरो वा प्राकृतिक अवरोधको अवस्था स्थिर छ कि छैन भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण रहन्छ। तर जोखिम क्षेत्र संवेदनशील हुनु मात्रै अर्को बाढी आउने निश्चित प्रमाण होइन। त्यसका लागि थप भूगर्भीय निरीक्षण, भू–उपग्रह तस्बिरको नियमित तुलना र नदीको बहाव अवस्थाको अनुगमन आवश्यक हुन्छ।

तल्लो तटीय क्षेत्रमा कति प्रभाव पर्न सक्थ्यो ?

प्रतिवेदनले बूढीगण्डकीबाट त्रिशूली नदी प्रणाली हुँदै तल्लो तटीय क्षेत्रमा बाढीको प्रभाव फैलिन सक्ने अवस्थालाई ध्यानमा राखेर बेनीघाट, मुग्लिन र देवघाटसम्म निगरानी गरिएको उल्लेख गरेको छ। मुग्लिन, तनहुँ, चितवन र नवलपरासी क्षेत्रका बासिन्दालाई समेत सतर्क रहन आग्रह गरिएको थियो। नदीको बहाव तल्लो क्षेत्रमा पुगिसकेको भए पनि स्रोत क्षेत्र अस्थिर रहन सक्ने भएकाले निरन्तर निगरानी र सावधानी आवश्यक रहेको प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ।

प्रतिवेदनमा कालिखोला र देवघाटस्थित मापन केन्द्रका जलसतह तथा गणितीय सम्बन्धका आधारमा बाढीका क्रममा आएको अतिरिक्त पानीको परिमाण अनुमान गरिएको छ।

- कालिखोला: करिब ५२ लाख ९० हजार घनमिटर अतिरिक्त पानी।

- देवघाट: करिब ४९ लाख ७० हजार घनमिटर अतिरिक्त पानी।

यी परिमाण प्रत्यक्ष बहाव मापनबाट निकालिएका होइनन्। जलसतह र बहावबीचको सम्बन्धका आधारमा तयार गरिएको बाढीको अभिलेखबाट गणना गरिएका अनुमान हुन्। आकस्मिक बाढीका बेला नदीको आकार परिवर्तन हुने र बहावको अवस्था असामान्य हुने भएकाले गणनामा फरक पर्न सक्ने प्रतिवेदनले स्पष्ट पारेको छ। यसकारण यी दुई स्थानको अनुमानलाई जोडेर बाढीको कुल पानीको परिमाण ठ्याक्कै यति नै थियो भन्न मिल्दैन। फरक स्थानमा एउटै बाढीको पानी मापन गरिएको हुन सक्ने भएकाले त्यसलाई अलग-अलग पानीको मात्रा मानेर जोड्नु पनि उचित हुँदैन।

पूर्वसूचना प्रणालीले कसरी काम गर्‍यो ?

प्रतिवेदनले घटनाका क्रममा अपनाइएको पूर्वसूचना तथा जोखिम सञ्चारलाई महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। बाढीको प्रारम्भिक सूचना बिहान करिब ६ बजे प्राप्त भएपछि प्रभावित क्षेत्रका बासिन्दालाई सन्देश पठाउन थालिएको थियो। नेपाल टेलिकम र एनसेलमार्फत पहिलो चरणमा करिब ६० हजार सन्देश पठाइएको र बिहान ९:२५ बजे थप करिब २ लाख सन्देश पठाइएको विवरण प्रतिवेदनमा छ। बिहान करिब ८ बजे सामाजिक सञ्जालमार्फत पनि बाढीको अवस्थाबारे जानकारी सार्वजनिक गर्दै सुरक्षित स्थानमा जान आग्रह गरिएको थियो।

यस क्रममा बूढीगण्डकी तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई सुरक्षित स्थानमा जान वा सुरक्षित स्थानमै रहन अनुरोध गरिएको थियो। बेनीघाटसम्मका बस्ती खाली गर्न तथा जोखिमअनुसार सडक आवागमन रोक्न आग्रह गरिएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। प्रतिवेदनको अन्तिम खण्डले समयमै सूचना प्रवाह र माथिल्लो क्षेत्रका समुदायबाट प्राप्त निरन्तर सूचनाका कारण मानवीय क्षति हुन नपाएको उल्लेख गरेको छ। यसलाई सफल पूर्वसूचना प्रणालीको उदाहरणका रूपमा लिन सकिने प्रतिवेदनको भनाइ छ। 

यद्यपि यसबाट पूर्वसूचना प्रणालीका सबै पक्ष पूर्ण रूपमा प्रभावकारी थिए भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। कति मानिससम्म सूचना पुग्यो, कति समयभित्र सुरक्षित स्थानमा पुगे र कुन क्षेत्रमा सूचना ढिलो पुग्यो भन्ने छुट्टै मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ। प्रतिवेदनले उपलब्ध विवरणका आधारमा सूचना प्रवाह भएको देखाए पनि यी सबै पक्षको विस्तृत परिणाम प्रस्तुत गरेको छैन।

बाढी मापन केन्द्र नष्ट भएपछि निगरानीमा चुनौती

आरुघाटको बाढी मापन केन्द्र पुलमा जडान गरिएको थियो। बाढीले पुलसहित केन्द्र बगाएपछि त्यहाँबाट प्रत्यक्ष जलसतह मापन गर्न नसकिने अवस्था बनेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। उक्त स्थानमा नयाँ बाढी मापन केन्द्र स्थापना गर्न तयारी सुरु गरिएको पनि जनाइएको छ।

यसले बाढीको जोखिम बढी भएका क्षेत्रमा एउटै मापन केन्द्रमा निर्भर रहनु जोखिमपूर्ण हुन सक्ने देखाउछ। भविष्यमा मापन केन्द्र स्थापना गर्दा बाढीले संरचना बगाए पनि सूचना प्राप्त भइरहने वैकल्पिक व्यवस्था, माथिल्लो क्षेत्रमा स्वचालित निगरानी र सञ्चार अवरुद्ध भए पनि काम गर्ने सूचना प्रणाली आवश्यक देखिन्छ।

यसका साथै नदीमा प्राकृतिक अवरोध बनेको आशंका देखिएपछि त्यसको अवस्थाबारे नियमित जानकारी लिन सक्ने प्रणाली पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नदीको सतह सामान्य देखिए पनि माथिल्लो क्षेत्रमा पानी जम्मा भइरहेको अवस्था भएमा तल्लो तटीय क्षेत्रले जोखिमको सूचना समयमै पाउनुपर्छ।

प्रतिवेदनले बाढीको कारण पुष्टि गर्न बाँकी, तर जोखिम पहिचान र पूर्वसूचना सुधार तत्काल आवश्यक रहेको निष्कर्ष निकालेको छ।  प्रारम्भिक प्रतिवेदनले बूढीगण्डकीमा आएको असामान्य बाढीको सम्भावित कारण हिमाली क्षेत्रमा गएको पहिरो, त्यसले स्यार खोलाको बहाव अवरुद्ध गर्नु र जम्मा भएको पानी एक्कासि बग्नु रहेको देखाएको छ। तर घटनाको अन्तिम कारण पुष्टि भइसकेको छैन। पहिरो हिमपहिरोबाट सुरु भएको हो वा चट्टान र माटोसहितको गेग्रान बहावबाट भन्ने विषय थप अध्ययनको प्रतीक्षामा छ। त्यसैले प्रारम्भिक विश्लेषणलाई नै अन्तिम वैज्ञानिक निष्कर्षका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।

प्रतिवेदनका आधारमा पाँचवटा मुख्य निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ। पहिलो, बाढीको तीव्रता असामान्य थियो। आरुघाटमा जलसतह ५ मिटरको खतराको तह पार गरेर ८.४३ मिटर पुगेको प्रारम्भिक अभिलेखले छोटो समयमा ठूलो बहाव आएको देखाउँछ। यस्तो अवस्थामा नियमित नदी मापनसँगै माथिल्लो जलाधार क्षेत्रको निगरानी आवश्यक हुन्छ।

दोस्रो, जोखिमको स्रोत नदीको तल्लो भागमा मात्र सीमित छैन। प्रतिवेदनले उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेको पहिरोको सम्भावित स्रोत क्षेत्रलाई अत्यधिक संवेदनशील देखाएको छ। त्यसैले बाढी नियन्त्रणको तयारी नदी किनारमा मात्रै केन्द्रित हुनु पर्याप्त हुँदैन। माथिल्लो क्षेत्रमा पहिरो, गेग्रान थुप्रिने अवस्था र सम्भावित प्राकृतिक बाँधको निगरानी पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

तेस्रो, पूर्वसूचना प्रणालीको भूमिका महत्त्वपूर्ण देखिएको छ। प्रारम्भिक सूचना प्राप्त भएपछि सन्देश र सार्वजनिक सञ्चारमार्फत जोखिमबारे जानकारी दिइएको थियो। प्रतिवेदनले समयमै सूचना प्रवाह र स्थानीय समुदायबाट प्राप्त जानकारीलाई मानवीय क्षति हुन नदिन सहयोगी मानेको छ। अब यस प्रणालीको प्रभावकारिता मूल्याङ्कन गरी सूचना कति छिटो, कति मानिससम्म र कुन माध्यमबाट पुग्यो भन्ने अध्ययन गर्नुपर्छ।

चौथो, मापन केन्द्र नष्ट हुँदा जोखिमको वास्तविक अवस्था बुझ्न कठिन हुन्छ। आरुघाटको केन्द्र बगेपछि प्रत्यक्ष जलसतह मापन बन्द भएको घटनाले वैकल्पिक मापन केन्द्र, स्वचालित सूचना प्रणाली र निरन्तर सञ्चारको आवश्यकता देखाएको छ। बाढीको तीव्रता बढी भएका नदीमा एउटा संरचना नष्ट हुँदैमा सम्पूर्ण निगरानी रोकिने अवस्था रहनु हुँदैन।

पाँचौँ, तत्कालीन बाढी पार भइसकेको अवस्थालाई जोखिम पूर्ण रूपमा समाप्त भएको अर्थमा लिन मिल्दैन। प्रतिवेदनले बाढीको बहाव पार भइसकेको भए पनि स्रोत क्षेत्र अस्थिर हुन सक्ने भएकाले निरन्तर अनुगमन र सावधानी आवश्यक रहेको स्पष्ट पारेको छ। यसको अर्थ अर्को बाढी निश्चित छ भन्ने होइन, बरु थप जोखिम छ कि छैन भन्ने प्राविधिक मूल्याङ्कन आवश्यक छ।

समग्रमा, यो घटना आकस्मिक बाढीको जोखिम मूल्याङ्कन गर्दा मौसम र नदीको सतह मात्र हेरेर नपुग्ने उदाहरण हो। माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा हुने पहिरो, नदीको बहाव अवरुद्ध हुने अवस्था, प्राकृतिक बाँध फुट्ने सम्भावना र तल्लो तटीय क्षेत्रमा पुग्ने पानीको परिमाणलाई एउटै जोखिम व्यवस्थापन प्रणालीमा जोड्नुपर्छ।

अबको प्राथमिकता घटनाको अन्तिम प्राविधिक कारण पत्ता लगाउनु, प्रभावित जलाधार क्षेत्रको स्थिरता जाँच्नु, बाढी मापन केन्द्र पुनःस्थापना गर्नु र पूर्वसूचना प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी बनाउनु हुनुपर्छ। साथै कालिखोला र देवघाटमा गणना गरिएको अतिरिक्त पानीको परिमाणलाई थप प्रमाणका आधारमा प्रमाणीकरण गर्न आवश्यक छ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यो प्रतिवेदन प्रारम्भिक हो। यसले बाढीको सम्भावित कारण र जोखिमका क्षेत्र पहिचान गरेको छ, तर अन्तिम कारण, घटनाको पूर्ण भौतिक प्रक्रिया र भविष्यमा जोखिम दोहोरिने सम्भावनाबारे निश्चित निष्कर्ष दिन थप प्राविधिक अध्ययन आवश्यक छ। यही भिन्नता स्पष्ट राखेर मात्र घटनाबाट सही पाठ सिक्न र भविष्यमा जनधनको क्षति घटाउने प्रभावकारी उपाय तय गर्न सकिन्छ।