खाडी देशले तेल कारोबारको बाटो बदल्दै, होर्मुजमाथिको निर्भरता घटाउन अर्बौँ डलर लगानी

काठमाडौं- इरानसँगको युद्धपछि खाडी देशहरूले विश्व बजारमा तेल पुर्‍याउने पुरानो बाटो परिवर्तन गर्न थालेका छन्। यसअघि कम लागतमा तेल उत्पादन गरेर होर्मुज जलडमरूमार्ग हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पठाउने गरेका खाडी देशहरू अहिले उक्त मार्गमाथिको निर्भरता घटाउन नयाँ पाइपलाइन, तेल भण्डारण र वैकल्पिक निर्यात मार्ग निर्माणमा अर्बौँ डलर खर्च गरिरहेका छन्।

फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि आक्रमण गरेपछि होर्मुज जलडमरूमार्ग हुँदै हुने तेल ढुवानी निरन्तर प्रभावित भएको छ। समुद्री बारुदी सुरुङ, क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोन आक्रमणको जोखिम, अमेरिका र इरानबीचको नाकाबन्दी तथा बढ्दो बिमा लागतका कारण यस मार्गबाट दैनिक पार हुने कच्चा तेलको मात्रा २ करोड ब्यारेलबाट घटेर ३७ लाख ब्यारेलमा झरेको बताइएको छ।

यसको प्रत्यक्ष असर साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स र कुवेतजस्ता खाडी देशमा परेको छ। त्यसैले यी देशहरूले नयाँ पाइपलाइन निर्माण, पुराना पाइपलाइनको क्षमता विस्तार तथा भारत, जापान र दक्षिण कोरियाजस्ता एसियाली मुलुकमा थप तेल भण्डारणको तयारी थालेका छन्।

संयुक्त अरब इमिरेट्सको नयाँ पाइपलाइन
होर्मुज जलडमरूमार्गको विकल्प खोज्ने प्रयासमा संयुक्त अरब इमिरेट्स सबैभन्दा अगाडि देखिएको छ। व्यापार र समुद्री मार्गमा ठूलो निर्भर रहेको यस देशमा होर्मुज संकटको प्रभाव बढी परेपछि उसले तेल निर्यातलाई उक्त जलडमरूमार्गबाट अलग गर्ने प्रयास थालेको हो।

ओमानको खाडी किनारमा रहेको फुजैरामा दोस्रो तेल पाइपलाइन निर्माण तीव्र रूपमा भइरहेको छ। यस पाइपलाइनले अबुधाबीका तेल क्षेत्रलाई सीधै फुजैरासँग जोड्नेछ। परियोजना पूरा भएपछि तेल बोकेका पानीजहाजलाई होर्मुज जलडमरूमार्ग पार गर्नुपर्ने आवश्यकता कम हुनेछ। परियोजना पूरा भएपछि संयुक्त अरब इमिरेट्सले होर्मुज जलडमरूमार्गलाई छल्दै दैनिक ३६ लाख ब्यारेलसम्म कच्चा तेल निर्यात गर्न सक्नेछ। यसबाट अबुधाबीका करिब सम्पूर्ण स्थलमा रहेका तेल क्षेत्रबाट निकालिएको कच्चा तेल होर्मुजमा प्रवेश नगरी सीधै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्‍याउन सकिनेछ। स्थलमा रहेका तेल क्षेत्रबाट निकालिएको कच्चा तेललाई स्थलमा उत्पादित तेल भनिन्छ भने समुद्रभित्र रहेका तेलकुवाबाट निकालिएको तेललाई समुद्रमा उत्पादित तेल भनिन्छ।

संयुक्त अरब इमिरेट्सले तेलसँगै ग्यास निर्यातलाई पनि सुरक्षित बनाउने प्रयास गरिरहेको छ। सरकारी कम्पनी एडीएनओसीले प्राकृतिक ग्यास परियोजनामा ८ अर्ब २० करोड अमेरिकी डलर लगानी गर्ने घोषणा गरेको छ। साथै पूर्वी तटमा नयाँ तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास निर्यात केन्द्र निर्माण गर्ने योजना बनाइएको छ। यसबाट भविष्यमा ग्यास निर्यातमा पनि होर्मुज जलडमरूमार्गमाथिको निर्भरता घटाउने लक्ष्य छ।

साउदी अरबले लाल सागरलाई बनाउँदै वैकल्पिक मार्ग
होर्मुज जलडमरूमार्गमा जोखिम बढेपछि साउदी अरबले १ हजार २०१ किलोमिटर लामो पूर्व–पश्चिम तेल पाइपलाइनको प्रयोग बढाएको छ। सन् १९८० को दशकमा इरान–इराक युद्धका बेला निर्माण गरिएको यो पाइपलाइनले साउदी अरबका पूर्वी तेल क्षेत्रलाई लाल सागरस्थित यान्बु बन्दरगाहसँग जोड्छ। साउदी अरबले अहिले यही पाइपलाइनमार्फत दैनिक ७० लाख ब्यारेल कच्चा तेल लाल सागर हुँदै विश्व बजारमा पठाइरहेको छ। सरकारले यसको क्षमता दैनिक थप १० लाखदेखि २० लाख ब्यारेलसम्म बढाउने तयारी गरेको छ। परिष्कृत पेट्रोलियम पदार्थका लागि समानान्तर नयाँ पाइपलाइन निर्माणको कामसमेत अघि बढाइएको छ।

कुवेत र इराक पनि वैकल्पिक मार्गको खोजीमा
कुवेतले साउदी अरब तथा अन्य अरब देशसँग मिलेर आफ्नो तेल क्षेत्रलाई लाल सागर वा ओमानका बन्दरगाहसँग जोड्ने पाइपलाइन निर्माणबारे छलफल गरिरहेको छ। इराक र जोर्डनले पनि लामो समयदेखि रोकिएको पाइपलाइन परियोजना पुनः अघि बढाएका छन्। उक्त परियोजना पूरा भएमा दैनिक १० लाख ब्यारेलसम्म तेल लाल सागरको अकाबा बन्दरगाहसम्म पुर्‍याउन सकिनेछ। इराकले किर्कुकदेखि सिरियाको भूमध्यसागरीय तटसम्म जाने क्षतिग्रस्त पाइपलाइन मर्मतको काम पनि तीव्र बनाएको छ।

एसियाली देशमा तेल भण्डारण बढाउँदै
खाडी देशहरूको रणनीति पाइपलाइन निर्माणमा मात्र सीमित छैन। भविष्यमा होर्मुज जलडमरूमार्ग पूर्ण रूपमा बन्द भए पनि तेलको आपूर्ति नरोकियोस् भनेर भारत, जापान र दक्षिण कोरियामा अतिरिक्त तेल भण्डारणको व्यवस्था गर्न थालिएको छ। यस योजनाअनुसार संकट आउनुअघि नै होर्मुज जलडमरूमार्गबाहिरका क्षेत्रमा पर्याप्त तेल भण्डारण गरिनेछ। यसले जलडमरूमार्ग बन्द हुँदा पनि केही समयसम्म विश्व बजारमा तेल आपूर्ति कायम राख्न सहयोग गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

वैकल्पिक मार्ग पनि जोखिममुक्त छैन
तर होर्मुज जलडमरूमार्गको विकल्पका रूपमा प्रयोग भइरहेका नयाँ मार्ग पनि पूर्ण रूपमा सुरक्षित भने छैनन्। साउदी अरबको थप तेल अहिले लाल सागर र बाब अल–मन्देब जलडमरूमार्ग हुँदै जाने भएकाले त्यहाँको सुरक्षा जोखिम बढेको छ। यमनका हुथी विद्रोहीले यस क्षेत्रमा पानीजहाजमाथि निरन्तर आक्रमण गर्दै आएका छन्।

यसै साता लाल सागरमा एउटा पानीजहाजमाथि भएको आक्रमणमा ६ जनाको मृत्यु भएको बताइएको छ। त्यसैले एउटा जोखिमपूर्ण मार्गबाट अर्को जोखिमपूर्ण मार्गतर्फ तेल ढुवानी सार्दा पनि खाडी देशहरूको समस्या पूर्ण रूपमा समाधान हुने अवस्था छैन। विशेषज्ञहरूका अनुसार खाडी देशहरूले होर्मुज जलडमरूमार्गमाथिको निर्भरता निश्चित रूपमा घटाउनेछन्, तर त्यसलाई पूर्ण रूपमा त्याग्न भने सम्भव छैन। होर्मुज जलडमरूमार्गका फाइदा यति धेरै छन् कि त्यसको पूर्ण विकल्प तयार गर्न कठिन छ। तर अब केवल यही एउटा मार्गमा निर्भर रहन पनि सम्भव नरहेको  समेत बताइएको छ। यसरी इरानसँगको युद्धपछि खाडी देशहरूको तेल व्यापारमा ठूलो परिवर्तन देखिएको छ। भविष्यमा तेल निर्यातका लागि एउटै जलमार्गमा निर्भर रहनेभन्दा धेरैवटा पाइपलाइन, बन्दरगाह र भण्डारण केन्द्रमार्फत आपूर्ति सुरक्षित बनाउने रणनीति खाडी देशहरूले अघि बढाएका छन्।