भारतमा पान मसालाको प्लास्टिक प्याकेजिङमा प्रतिबन्ध

काठमाडौं- भारतीय खाद्य सुरक्षा तथा मानक प्राधिकरणले पान मसालाको प्याकेजिङमा प्रयोग हुने प्लास्टिकमा प्रतिबन्ध लगाएको छ। नयाँ नियमअनुसार अब पान मसाला कागज, टिन वा सिसाका भाँडामा मात्र प्याक गरेर बिक्री गर्न पाइनेछ।

प्राधिकरणले खाद्य सुरक्षा तथा मानक प्याकेजिङ संशोधन नियमावली, २०२६ सार्वजनिक गर्दै नयाँ व्यवस्था तत्काल लागू गरेको हो।

नयाँ नियमअनुसार पान मसालाको प्याकेजिङमा प्लास्टिक, पोलिथिन, पिभिसी, पोलिस्टर वा अन्य कृत्रिम बहुलक प्रयोग गर्न पाइने छैन। कम्पनीहरूले प्लास्टिकरहित कागज, कागजजन्य बाक्लो सामग्री, वनस्पतिजन्य रेसा वा प्राकृतिक रूपमा प्राप्त हुने अन्य सामग्री प्रयोग गर्नुपर्नेछ। टिनका डिब्बा र सिसाका भाँडालाई पनि प्याकेजिङका लागि अनुमति दिइएको छ।

नयाँ नियमले प्याकेटको बाहिरी भागमा कागज प्रयोग गरेर भित्र प्लास्टिक वा चम्किलो धातुजन्य तह राख्ने विकल्पलाई समेत निषेध गरेको छ। कम्पनीले बाहिर कागजको खोल बनाएर भित्र चिस्यान रोक्न प्लास्टिक वा धातुजन्य तह प्रयोग गरेमा त्यस्तो प्याकेजिङ गैरकानुनी मानिनेछ। प्याकेजिङ भित्र र बाहिर दुवै भागबाट पूर्ण रूपमा प्लास्टिकरहित हुनुपर्नेछ। प्राधिकरणका अनुसार यो व्यवस्था मुख्य रूपमा वातावरण संरक्षणलाई ध्यानमा राखेर ल्याइएको हो। प्लास्टिक तथा धातुजन्य तह भएका पाउच लामो समयसम्म नष्ट नहुने भएकाले वातावरणमा प्रदूषण बढाउने गरेको भन्दै यस्तो व्यवस्था गरिएको हो। यो निर्णय वातावरण संरक्षणसम्बन्धी कानुनअन्तर्गत लागू गरिएको प्लास्टिकजन्य फोहोर व्यवस्थापनसम्बन्धी नियमको प्रावधानअनुसार गरिएको हो।

नयाँ व्यवस्थाले सन् २०१८ को खाद्य सुरक्षा तथा मानक प्याकेजिङ नियममा संशोधन गरेको छ। अब पान मसालालाई नियमावलीको अनुसूची ४ अन्तर्गत छुट्टै वस्तुका रूपमा समावेश गरिएको छ। उक्त अनुसूचीमा विशेष प्याकेजिङ सामग्री तथा त्यससम्बन्धी मापदण्ड आवश्यक पर्ने वस्तुहरू राखिन्छन्। प्राधिकरणले भने यो निर्णय पान मसालाको प्याकेजिङसँग मात्र सम्बन्धित रहेको स्पष्ट पारेको छ। पान मसाला उत्पादन वा बिक्रीमा भने नयाँ प्रतिबन्ध लगाइएको छैन। बजारमा यसको बिक्री यथावत् रहनेछ। प्लास्टिक, कृत्रिम बहुलक वा धातुजन्य तह भएको प्याकेजिङ प्रयोग गरिरहेमा कम्पनीमाथि खाद्य सुरक्षा तथा मानकसम्बन्धी कानुन र प्लास्टिकजन्य फोहोर व्यवस्थापन नियमअनुसार कारबाही हुने जनाइएको छ।

कारबाहीमा ठूलो जरिवानादेखि उत्पादन रोक्नेसम्म र कम्पनीको अनुमति रद्द गर्नेसम्मका कदम चाल्न सकिनेछ। नयाँ प्याकेजिङ व्यवस्थाका कारण पान मसालाको मूल्य बढ्न सक्ने सम्भावना पनि देखिएको छ। प्लास्टिकका पाउचको तुलनामा कागज, टिन वा सिसाको प्याकेजिङ तयार गर्न बढी खर्च लाग्न सक्छ।

प्याकेजिङ लागत बढेमा त्यसको भार कम्पनीहरूले उपभोक्तामाथि सार्न सक्ने भएकाले आगामी दिनमा पान मसालाको मूल्य बढ्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। नयाँ नियम १० अगस्ट २०२६ मा राजपत्रमा प्रकाशित भएसँगै लागू भएको हो। त्यससँगै पान मसाला उत्पादन गर्ने कम्पनीहरूले आफ्नो प्याकेजिङ व्यवस्था तत्काल परिवर्तन गर्नुपर्ने भएको छ।