दक्षिण एसियाकै पहिलो अन्तरदेशीय पाइपलाइनबाट पेट्रोल ढुवानी कहिलेदेखि?

काठमाडौं- छिट्टै नेपालमा पाइपलाइनमार्फत भारतबाट पेट्रोल आयात सुरु हुनेछ। भारत र नेपालबीचको यो साझेदारीले भूपरिवेष्ठित मुलुकमा पेट्रोलको मूल्य घट्ने अपेक्षा गरिएको छ। पाइपलाइनबाट पेट्रोल ढुवानी गर्न केही समय लाग्ने भए पनि योजनाअनुसार काम अघि बढेमा आगामी जनवरीदेखि सञ्चालनमा ल्याउने सम्भावना छ।

नेपाल आयल निगमको अमलेखगन्ज डिपोका प्रमुख विनितमणि उपाध्यायले बीबीसी हिन्दीसँग भने, 'पेट्रोल पनि पाइपबाट ल्याउन अहिले आवश्यक पूर्वाधार तीव्र गतिमा निर्माण भइरहेको छ।' उनका अनुसार पाइपलाइन सञ्चालनमा आएपछि पेट्रोल ढुवानी खर्चमा केही कमी आउन सक्छ।

हालसम्म नेपालमा पाइपलाइन डिजेलमात्रै आपूर्ति हुँदै आएको छ। पाइपबाट आपूर्ति सुरु भएपछि नेपालमा डिजेलको मूल्य प्रतिलिटर २ रुपैयाँले घटेको थियो।

भारतको बिहारस्थित मोतिहारीदेखि नेपालको अमलेखगञ्जसम्म डिजेल पुर्‍याउन पाइपलाइन निर्माण गरिएको हो। यसको काम अगस्ट २०१८ मा सुरु भएको थियो। दक्षिण एसियाकै पहिलो अन्तरदेशीय यो पेट्रोलियम पाइपलाइनबाट अहिलेसम्म डिजेलमात्रै आपूर्ति भइरहेको छ।

नेपाल आयल निगमका एक अधिकारीले अमलेखगञ्जमा पेट्रोल भण्डारण गर्न सक्ने पूर्वाधार पूरा नभएकाले पाइपबाट पेट्रोल ल्याउन नसकिएको हो। पाइपलाइन निर्माणको दोस्रो चरणमा इन्डियन आयल कर्पोरेसनसँगको साझेदारीमा भण्डारण केन्द्रको निर्माण कार्य तीव्र गतिमा भइरहेको उनले बताए।

नेपाल र भारतको संयुक्त लगानीमा निर्माण भएको यो आन्तरिक पाइपलाइनलाई चितवनको लोथरसम्म ७० किलोमिटर विस्तार गर्ने योजना छ। हाल निर्माण भइरहेको पाइपलाइनको कुल लम्बाइ ६९.२ किलोमिटर छ, जसमध्ये ३६.२ किलोमिटर नेपालमा पर्छ।

अमलेखगन्ज डिपो प्रमुख उपाध्यायले पाइपलाइनको दोस्रो चरणअन्तर्गत अमलेखगन्जमा भण्डारण केन्द्र र अन्य पूर्वाधार निर्माणको काम भइरहेको बताए। उनका अनुसार अहिले एनओसी र आईओसीको संयुक्त लगानीमा विभिन्न पूर्वाधार निर्माणको काम भइरहेको छ। अहिलेको गतिमा काम अघि बढेमा सन् २०२४ को जनवरीसम्ममा पाइपलाइनबाट पेट्रोल आपूर्ति सुरु हुनेछ।

यसका लागि भण्डारण ट्यांकी, पम्प हाउस र आगो नियन्त्रण प्रणालीको काम पनि भइरहेको उनको भनाइ छ। नेपाल आयल निगमका अनुसार अहिले दैनिक करिब चार हजार किलोलिटर डिजेल पाइपलाइनबाट आपूर्ति भइरहेको छ।
अहिले भैरहवासम्मको सबै डिजेल पाइपलाइनबाट मात्रै आउँदैछ। त्यहाँबाट तेल ट्यांकरमा भरेर देशका दुर्गम क्षेत्रमा पठाइन्छ।

भारतको बिहारस्थित मोतिहारीदेखि नेपालको अमलेखगञ्जसम्म डिजेल पुर्‍याउन पाइपलाइन निर्माण गरिएको हो। यसको काम अगस्ट २०१८ मा सुरु भएको थियो।

उपाध्यायका अनुसार अमलेखगन्ज डिपोमा १९ हजार किलोलिटर डिजेल भण्डारण क्षमता रहेको छ। उनले भने, 'नेपालको कुल पेट्रोलियम खपतमा डिजेलको हिस्सा सबैभन्दा बढी छ। देशको कुल खपतमा डिजेलको अंश ६५ देखि ७० प्रतिशतसम्म रहेको छ।

तर अमलेखगञ्जमा पेट्रोलको भण्डारण क्षमता निकै सीमित छ। यहाँ ३ हजार ५ सय किलोलिटर मात्रै पेट्रोल भण्डारण गर्न सकिन्छ। उनका अनुसार आईओसीको लगानीमा अमलेखगन्जमा ४ हजार किलोलिटरका दुईवटा पेट्रोल भण्डारण ट्यांकी निर्माण भइरहेको छ। त्यस्तै नेपाल आयल निगमको लगानीमा दुईवटा ट्यांकी निर्माण भइरहेको छ।

एउटै पाइपबाट डिजेल र पेट्रोल पठाउँदा केही मात्रामा तेल मिसिएको अधिकारीहरुको भनाइ छ। यसका लागि तेल भण्डारण गर्न छुट्टै ट्यांकी बनाइँदैछ। भण्डारण स्थल बनेपछि अहिले बरौनीबाट ट्यांकरमा भर्दै आएको पेट्रोल पनि पाइपलाइनमार्फत नेपाल ल्याइनेछ। यो योजनाको दोस्रो चरणमा नेपाल र भारत मिलेर दुई अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी खर्च गर्ने बताइएको छ।

अधिकारीहरुका अनुसार पाइपलाइनको काम पहिले नै सम्पन्न हुन सक्ने भए पनि कोभिड महामारीका कारण केही ढिलाइ भएको हो। उपाध्यायले भने, 'पाइपलाइन सामान ढुवानीको आधुनिक माध्यम हो। यसले ढुवानीलाई सहज मात्र होइन छिटो र भरपर्दो पनि बनाउँछ। चोरी र मिसावट पनि कम हुन्छ।' उनका अनुसार अहिले काठमाडौंसम्म पेट्रोल पुर्‍याउन प्रतिलिटर ६.७२ नेपाली रुपैयाँ लाग्ने गरेको छ। पाइपलाइनबाट आपूर्ति भएपछि यो लागत घटेर साढे चार रुपैयाँ हुन्छ।