कसरी राखिन्छ चक्रवातको नाम ?

काठमाडौं- बङ्गालको खाडी र अरब सागरमा विकसित हुने चक्रवातको नामकरण निश्चित प्रक्रिया र मापदण्डका आधारमा गरिन्छ। यसका लागि संयुक्त राष्ट्रसङ्घको एसिया तथा प्रशान्त क्षेत्रको आर्थिक तथा सामाजिक आयोग र विश्व मौसम विज्ञान संगठनअन्तर्गत सदस्य राष्ट्रहरूको विशेष समूहले काम गर्छ।

सन् २००० मा चक्रवातको नामकरण गर्ने प्रणाली सुरु गर्ने सहमति भएको थियो। सदस्य राष्ट्रबीचको छलफलपछि सन् २००४ सेप्टेम्बरदेखि नामकरण प्रक्रिया औपचारिक रूपमा लागू भयो। सुरुमा आठ देश सहभागी रहेको यस समूहमा सन् २०१८ मा इरान, कतार, साउदी अरेबिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स र यमन थपिएपछि सदस्य राष्ट्रको सङ्ख्या १३ पुगेको थियो।

यस प्रणालीअन्तर्गत प्रत्येक देशले चक्रवातका लागि १३ वटा नाम प्रस्ताव गर्छन्। ती नामलाई देशको नामको वर्णानुक्रमअनुसार सूचीमा राखिन्छ र पालैपालो प्रयोग गरिन्छ। उत्तर हिन्द महासागर क्षेत्रमा विकसित हुने चक्रवातको नामकरण भारतको मौसम विज्ञान विभागले गर्छ।

नाम छनोट गर्दा केही मापदण्ड अनिवार्य रूपमा पालना गर्नुपर्छ। नाम छोटो, उच्चारण गर्न सजिलो र आठ अक्षरभन्दा लामो हुनुहुँदैन। कुनै राजनीतिक दल, व्यक्ति, धर्म, संस्कृति वा लिङ्गसँग जोडिएको नाम प्रस्ताव गर्न पाइँदैन। त्यस्तै, कुनै समुदायलाई अपमान गर्ने वा कठोर अर्थ लाग्ने नाम पनि स्वीकार गरिँदैन।

प्रस्तावित नामहरू तिनीहरूको उच्चारण र आवाज-ओभरको साथ हुनुपर्छ। यदि कुनै पनि मापदण्ड पूरा गर्दैन भने प्यानलले कुनै पनि नाम अस्वीकार गर्ने अधिकार सुरक्षित राख्छ। कुनै आपत्तिको अवस्थामा, अन्तिम नामहरू प्यानलको स्वीकृतिमा वार्षिक सम्मेलनमा पुन: समीक्षा गर्न सकिन्छ। नाम पुन: प्रयोग गर्न सकिँदैन, त्यसैले प्रत्येक पटक नयाँ नाम चयन गर्नुपर्छ। प्रस्तावित नाम निर्धारित केन्द्र बाहेक विश्वको कुनै पनि मौसम विज्ञान केन्द्रमा दर्ता गर्नु हुँदैन। २००४ मा आठ देशहरूले तयार पारेको सूचीमा रहेका नामहरू चक्रवात एम्फन प्रहार हुँदासम्म समाप्त भइसकेका थिए।

प्रस्तावित नाम मापदण्डअनुसार नभए सम्बन्धित समूहले अस्वीकार गर्न सक्छ। एकपटक प्रयोग भइसकेको नाम पुनः प्रयोग गरिँदैन। यसरी सदस्य राष्ट्रले दिएका नामको सूचीका आधारमा उत्तर हिन्द महासागर क्षेत्रमा आउने चक्रवातको नाम क्रमशः निर्धारण गरिन्छ।

चक्रवातको नामकरण गर्नुको मुख्य उद्देश्य प्रत्येक आँधीलाई छुट्टाछुट्टै पहिचान गर्नु हो। यसले वैज्ञानिक, विपद् व्यवस्थापनमा संलग्न निकाय, सञ्चारमाध्यम र सर्वसाधारणलाई चक्रवातबारे सूचना आदानप्रदान गर्न सहज बनाउँछ। एउटै क्षेत्रमा एकै समयमा दुईवटा चक्रवात आएमा पनि नामका आधारमा तिनलाई छुट्याउन सकिन्छ।

मौसम विज्ञान विज्ञहरुले उत्तरी हिन्द महासागर क्षेत्रमा सामान्यतया प्रत्येक वर्ष पाँचवटा चक्रवात आउने गरेको बताउँछन्, त्यसैले नयाँ सूचीमा रहेका नामहरू आगामी २५ वर्षसम्म प्रयोग गरिनेछ। प्रत्येक देशले नयाँ सूचीमा १३ वटा नाम पेश गरेका छन्। जस अनुसार हालै आएको चक्रवात अर्नब बंगलादेशले प्रस्ताव गरेको थियो भने फेरी आउन लागेको चक्रवात  मुरासु नाम भारतले प्रस्ताव गरेको थियो।