शुक्रबार, मंसिर १६, २०७९

पचली भैरव जात्राको यस्तो छ प्रेमिल अन्तरकथा

राज सरगम  |  काठमाडौं, आइतबार, कार्तिक २८, २०७८

राज सरगम

राज सरगम

आइतबार, कार्तिक २८, २०७८, काठमाडौं

नेपाल समय

काठमाडौं- उपत्यकाको टेकु आसपासका खड्गीहरूले प्रत्येक १२ वर्षमा ‘पचली भैरव’को खड्गजात्रा काष्ठमण्डप अगाडि गर्दै आएका छन्। 

नेवार समुदायले ठूलो पर्वको रूपमा मनाउँदै आएको यो जात्रालाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको रूपमा पनि लिइन्छ। तर, पचली भैरव जात्राको अन्तरकथा भने बडो प्रेमिल छ। यिनै पचलीको प्रेमलाई कौसी थिएटरको मञ्चमा उतारेका छन्, रंगकर्मी चन्द्रमान मुनिकारले।

उपत्यकाको मौलिक देवीदेवता तथा संस्कृतिलाई आधार बनाएर नाटक प्रस्तुत गर्दै आएका रंगकर्मी मुनिकारले पचली भैरवको बारेमा अध्ययन अनुसन्धान गर्न मात्रै दुई वर्ष खर्चिएका थिए। भन्छन्, ‘पचली भैरव आफैमा मिथक कथा हो, जो जटिल छ। यसलाई नाट्य रूपान्तर गरेर थप चुनौती मोलेको छु।’

नेपाल मण्डलको उत्पत्तिसँगै यहाँका धार्मिक र सांस्कृतिक मिथकहरू अति नै लोकप्रिय मानिन्छन्। यहाँका स्थानीय भाषावंशावली र चर्या नृत्य तथा गीतहरूमा धेरै आधारशिला पाइन्छन्। नेपाल मण्डलको उत्पत्ति दक्षिण भेगको रक्षा गर्न पचली भैरवलाई दिइएको किम्बदन्तीसमेत सुन्नमा पाइन्छ।

मधुर प्रकाशको उज्यालोसँगै राजा पलम्बर देखिन्छन्। किराँती राजा पलम्बर दिव्य शक्तिको कारण दक्षिण काशीमा नुहाई विधिपूर्वक सूर्यलाई अर्घ दिएर पवित्र हुन्छन्। र, फर्पिङ राज्य हुँदै बाग्मती र विष्णुमतीको दोभानमा रहेको पञ्चलिंगेश्वर (पचली) मा पुगेर तान्त्रिक योग र तन्त्रमन्त्रले प्रवीण योगपुरुष पलम्बर ध्यान गर्छन्। 

भैरव अछेता पाउने आसमा रुकमणीको पछिपछि कुद्छन्। भागदौडमै उज्यालो भएपछि भैरवले राजाको रूप धारण गर्न पाउँदैनन्। बिहानी घामको उज्यालोबाट बच्न भैरव पचली क्षेत्रमा मान्द्रोको सहारामा लुक्ने कोसिस गर्छन्।

ध्यान पश्चात् उनी आफ्नो राज्य बनेपा दरबार फर्किने क्रममा पचली आसपास बस्ने खड्गी परिवारको सुन्दर चेली नैअजिमा (रुकमणी)सँग भेट हुन्छ। यही भेटमा रुकमणी मनुष्य रूप धारण गरेर आएका राजा पलम्बरलाई मन पराउँछिन्। भेष बदलेर थकान मेट्न आएका राजाको प्रेमसम्बन्धमा परेकी नैअजिमाको प्रेमका कारण राजा पलम्बर पचली भैरवका रूपमा उदाएका र टेकु पचलीमा सिद्ध भएको पौराणिक कथनलाई मुनिकारले नाटकमा बुनेका छन्। 

नैअजिमाले जब राजा पलम्बरबाट गर्भवती हुन्छिन् तब भयभीत हुन्छिन्। गर्भवती बनाइदिने पुरुषको बारेमा थाहा नपाएपछि नैअजिमाकी आमाले उनलाई भैरवको शरण पर्न सल्लाह दिन्छन्। नैअजिमा भैरवको शरण पर्दै आफूलाई आफ्नो प्रेमीको परिचय खुलाउन अनुरोध गर्छिन्। वास्तविक कुरालाई लुकाउन खोजेका राजा (भैरव) नैअजिमाको जिद्दी अगाडि गल्छन् र राजाले वास्तविक रूप देखाउनु अगाडि नैअजिमालाई बाचा गर्न लगाउँछन्।

नैअजिमाले भैरवको तन्त्रमन्त्रसहित फुकेको अक्षता राजामाथि छर्किनुपर्नेछ हुन्छ। वास्तविक रूप हेरिसकेपछि पुनः अक्षता उनै भैरवमाथि फेरि छर्किनुपर्नेछ। बाचा अनुसार नैअजिमाले प्रेमीमाथि अक्षता छर्किन्छिन्। प्रेमीले भैरवको रौद्र रूप धारण गरेको देखेर नैअजिमा डराएर भाग्छिन्। 

भैरव अछेता पाउने आसमा रुकमणीको पछिपछि कुद्छन्। भागदौडमै उज्यालो भएपछि भैरवले राजाको रूप धारण गर्न पाउँदैनन्। बिहानी घामको उज्यालोबाट बच्न भैरव पचली क्षेत्रमा मान्द्रोको सहारामा लुक्ने कोसिस गर्छन्।

पुरै ज्यानलाई लुकाउन कोसिस जति गरे पनि सानो मान्द्रोका कारण भैरवको कम्मरभन्दा माथिको भाग मात्रै छोपिन्छ। त्यही उनी सिद्ध हुन्छन्। पचली भैरव सिद्ध भएको थाहा पाएर स्थानीयहरूले भगवानको रूपमा पुज्न थाल्छन्।

प्रेमी जब भैरवको रूपमा सिद्ध भए हुन्छन् प्रेमिका नैअजिमाको सामाजिक वियोगान्त सुरु हुन्छ। रुक्मिणी छोरा जन्माउँछिन्। तीनै छोरा मुसुका गणेश (रुद्रविनायक) हुर्किएसँगै बुवा खोज्न थाल्छ। समाज पनि मुसुका गणेशको बुवा नभएका कारण अनेक लाञ्छना लगाउँछ। अन्तिममा रुक्मिणीले छोरोको बाबु पत्ता लगाउन पचली भैरवलाई नै पुकार्छिन्। 

भैरवले आमा छोरालाई स्वीकारे पनि उनको दरबारभित्र नस्विकारेपछि रुक्मिणी दरबार बाहिर संघर्षका साथ छोरो हुर्काउन थाल्छिन्। तीनै आमा छोरालाई १२ वर्षपछि भैरवलेसँगै बस्न आग्रह गर्दा हरेक १२–१२ वर्षमा भेट्ने बाचासहित छुटिन्छन्। यिनै पचली भैरवको प्रेमकथालाई नेवार समुदायले आज पनि जात्राको रूपमा मान्दै आएको छ। 

एक वियोगान्त प्रेमकथाको सम्झनामा हुने पचली भैरवको प्रेम जात्रालाई आजका युवापुस्तामाझ नाटकमार्फत बुझाउने मुनिकारको कोसिस सर्हानीय छ। ‘पचली भैरव नाटकलाई हामीले भाषासँगै नेपालको मौलिक नृत्यकलाद्वारा प्रस्ट्याउन खोजेका छौं,’ उनले भने।

पचली भैरव सबै भैरवहरूको प्रमुख हुन्। यिनै मध्ये अष्ट भैरव नृत्य र अष्टमातृका नृत्य पनि हेर्न सकिन्छ नाटकमा। पचली भैरवको १२ वर्षे नृत्य काठमाडौं उपत्यकाका अति प्रख्यात नृत्य हुन्। यो नाटकले सामाजिक सद्भाव दर्साउने तथा नेपालको कला संस्कृति धार्मिक परम्परा र संस्कृतिलाई संरक्षण संवर्द्धन र उत्थान गर्ने बत्ताउँछन् मुनिकार। 

कौसी थिएटरमा मञ्चन भइरहेको पचली भैरव नाटकको भाषा संगीत नृत्य र भेसभुसाले नेवारी समुदायको मौलिकतालाई ‘क्याच’ गर्न सफल छ । मिथकीय बिम्बहरूलाई निकै होसियारका साथ प्रस्तुत गरेका छन् निर्देशक मुनिकारले। मुनिकारको कथालाई नाट्य रूपान्तरण भने रंगकर्मी इँगिहोपो कोइच सुनवारले गरेका हुन् । परिकल्पना तथा निर्देशन भने मुनिकारकै छ।

चन्द्रमुनिकारका छोरा रंगकर्मी सुदनमान मुनिकारले पचली भैरवको भूमिकामा देखिएका छन्, साथै सृष्टिना मुनिकार, अनिशा श्रेष्ठ नानुमैया महर्जन संगीता थापा पवित्रा राई लगायतको अभिनय पनि रहेको छ। आउँदो मंसिर ४ गतेसम्म मञ्चन हुने नाटकको प्रस्तुति भने बज्र कला कुन्जले गरेको हो। 


प्रकाशित: November 14, 2021 | 12:10:00 काठमाडौं, आइतबार, कार्तिक २८, २०७८

तपाईं को प्रतिक्रिया

ट्रेंडिंग

काठमाडौं महानगरको प्रस्टीकरण : तीन निकायको सहकार्यमा अनधिकृत सुकुम्बासी बस्ती हटाउँछौं

राष्ट्रिय भूमि आयोगले काठमाडौं नगरभित्रका सुकुम्बासीको समस्या समाधान गर्न ढिलाइ गरेपछि आफैं अगाडि सर्नुपरेको प्रस्टीकरण काठमाडौं महानगरले दिएको छ।

समानुपातिकतर्फ १ करोड मतगणना हुँदा कुन दललाई कति?

निर्वाचन आयोगका अनुसार आज बिहान ९ बजेसम्म एक करोड आठ लाख दुई हजार ९०७ मतगणना भएको छ।

देशव्यापी सांगीतिक यात्रामा निस्किँदै नेपथ्य

देशको पूर्वी कुनादेखि पश्चिम कुनासम्म आफ्ना लोक–रक धुन सुनाउने योजनाका साथ नेपथ्य यसै साता काठमाडौंबाट बाहिरिने भएको हो।

असुरक्षित सडकको सिकार भएका महावीर

वैज्ञानिक समाजवादी पार्टीमा जोडिएपछि सेलिब्रेटी छविप्रतिको मोह घट्दै गएको थियो। समानता र विभेदको अन्त्य उनका अर्जुन दृष्टि थिए। उनको उद्देश्य र काम जात व्यवस्था अन्त्य गर्नेमा केन्द्रित थियो।

के हो रामकुमारीको सन्देश?

खुलेको मुस्कानसहित उक्त तस्बिर सार्वजनिक भएपछि बाम एकताको आकलन धेरैले गरे। हुन पनि चुनावी मतपरिणाम आउँदै गर्दा बाम एकता गरेर नयाँ सरकार बनाउनुपर्ने धारणा एमाले र नेकपा एसका धेरै नेताको देखिन्छ।

धनुषा ४ मा कांग्रेसका यादवले ६८६ मतले लिए अग्रता

मतगणना जारी रहँदा नेपाली कांग्रेसका महेन्द्र यादवले आफ्नो अग्रता बढाउँदै लगेका छन्। मतगणनाको सुरुदेखि नै नेकपा (एमाले) रघुवीर महासेठले अग्रता लिएका थिए।

सरकार गठनको पहिलो प्रयास गठबन्धनले गर्ने, प्रधानमन्त्रीको दौडमा को–को?

सत्ता गठबन्धनकै सरकार बने प्रधानमन्त्री को? कांग्रेसभित्र कम्तीमा ५ आकांक्षी देखिँदा माओवादी अध्यक्ष प्रचण्ड पनि यसैको दौडधूपमा छन्।

धनुषा ४ मा रघुवीर महासेठलाई पछि पार्दै कांग्रेस उम्मेदवारको अग्रता

धनुषा ४ मा नेपाली कांग्रेसका उम्मेदवार महेन्द्र यादवले अग्रता लिएका छन्। आइतबार साँझबाट पछि परेका उनले पछिल्लो अपडेटअनुसार अग्रता कायम गरेका हुन्।

कर्जा-निक्षेप अनुपातमा राष्ट्र बैंक लचक

तोकिएको कर्जा–निक्षेप अनुपात नपुगे बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई लाग्ने जरीवानालाई तरलता जोखिममा समेत आधारित हुने गरी पुनरवलोकन गर्न सकिने व्यवस्था गरी लचकता अपनााएको हो।

थप समाचार

नेपाल समय
रङ्गमञ्च

'गोल्डेन ओक कमेडी यात्रा' फेरि आयोजना हुँदै

गोल्डेन ओक ब्लेन्डेड माल्टले 'गोल्डेन ओक कमेडी यात्रा' फेरि आयोजना गर्ने भएको छ।
नेपाल समय
रङ्गमञ्च

नेपाल अन्तर्राष्ट्रिय नाट्य महोत्सवको छैटौं दिन, श्रीलंका र भारतका नाटक मञ्चन हुँदै

सामाजिक रुपान्तरणका लागि रंगमञ्चः विविधताको उत्सव नारासहित भइरहेको महोत्सवमा छैटौं दिनको अन्तिम कार्यक्रममा कलाकार हुम बिसी र माधव त्रिपाठीले नेपाली लोकबाजाको सांगीतिक प्रस्तुति दिनेछन्।
नेपाल समय
रङ्गमञ्च

‘सुपर डान्सर नेपाल’ पहिलो सिजनको उपाधि सिद्धार्थ र मिङ्‍मालाई

नृत्यमा आधारित टेलिभिजन रियालिटी शो ‘सुपर डान्सर नेपाल’ पहिलो सिजनको उपाधि सिद्धार्थ श्रेष्ठको समूह टीम ‘सिड्मिङ’ले जितेको छ।
नेपाल समय
रङ्गमञ्च

नाट्य महोत्सवमा सहभागिता जनाउन नेपाल आउँदै भारतीय अभिनेत्री शबाना आजमी

दोस्रो नेपाल अन्तर्राष्ट्रिय नाट्य महोत्सव २०७९ (निटफेस्ट २०२२) मा विशेष अतिथिको रूपमा सहभागी हुन शबाना काठमाडौं आउन लागेकी हुन्।
नेपाल समय
रङ्गमञ्च

तुच्छ राजनीतिक भाषा बोल्नेहरू फुक्काफाल, समाज ब्युँताउनेमाथि साइबर क्राइमको डन्डा

नेपाली राजनीतिमा स्थापित भएका भनिएकाहरूले सामाजिक सञ्जालदेखि सभा–समारोमा व्यंग्यात्मक शैलीमा घोचपेच गर्दै एकअर्कालाई होच्याइरहन्छन्। एउटा कमेडियनले आफ्नो पेसागत काम गर्दा भने त्यसलाई राजनीतिक रङ दिएर अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामाथि अंकुश लगाउन खोजिँदै छ।

सूचना विभाग दर्ता नं.

८५८-२०७५/७६

सम्पर्क

House -138, Suruchi Marg, New Baneshwor, Kathmandu, Nepal
फोन : +977-1-4790242 / +977-1-4790040
इमेल : nepalsamayanews@gmail.com
  • प्रबन्ध निर्देशक
    तरुणप्रताप शाह
  • प्रधान सम्पादक
    नारायण अमृत
  • महाप्रबन्धक
    जीवन तिम्सिना