आइतबार, असार १९, २०७९

पचली भैरव जात्राको यस्तो छ प्रेमिल अन्तरकथा

राज सरगम  |  काठमाडौं, आइतबार, कार्तिक २८, २०७८

राज सरगम

राज सरगम

आइतबार, कार्तिक २८, २०७८, काठमाडौं

नेपाल समय

काठमाडौं- उपत्यकाको टेकु आसपासका खड्गीहरूले प्रत्येक १२ वर्षमा ‘पचली भैरव’को खड्गजात्रा काष्ठमण्डप अगाडि गर्दै आएका छन्। 

नेवार समुदायले ठूलो पर्वको रूपमा मनाउँदै आएको यो जात्रालाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको रूपमा पनि लिइन्छ। तर, पचली भैरव जात्राको अन्तरकथा भने बडो प्रेमिल छ। यिनै पचलीको प्रेमलाई कौसी थिएटरको मञ्चमा उतारेका छन्, रंगकर्मी चन्द्रमान मुनिकारले।

उपत्यकाको मौलिक देवीदेवता तथा संस्कृतिलाई आधार बनाएर नाटक प्रस्तुत गर्दै आएका रंगकर्मी मुनिकारले पचली भैरवको बारेमा अध्ययन अनुसन्धान गर्न मात्रै दुई वर्ष खर्चिएका थिए। भन्छन्, ‘पचली भैरव आफैमा मिथक कथा हो, जो जटिल छ। यसलाई नाट्य रूपान्तर गरेर थप चुनौती मोलेको छु।’

नेपाल मण्डलको उत्पत्तिसँगै यहाँका धार्मिक र सांस्कृतिक मिथकहरू अति नै लोकप्रिय मानिन्छन्। यहाँका स्थानीय भाषावंशावली र चर्या नृत्य तथा गीतहरूमा धेरै आधारशिला पाइन्छन्। नेपाल मण्डलको उत्पत्ति दक्षिण भेगको रक्षा गर्न पचली भैरवलाई दिइएको किम्बदन्तीसमेत सुन्नमा पाइन्छ।

मधुर प्रकाशको उज्यालोसँगै राजा पलम्बर देखिन्छन्। किराँती राजा पलम्बर दिव्य शक्तिको कारण दक्षिण काशीमा नुहाई विधिपूर्वक सूर्यलाई अर्घ दिएर पवित्र हुन्छन्। र, फर्पिङ राज्य हुँदै बाग्मती र विष्णुमतीको दोभानमा रहेको पञ्चलिंगेश्वर (पचली) मा पुगेर तान्त्रिक योग र तन्त्रमन्त्रले प्रवीण योगपुरुष पलम्बर ध्यान गर्छन्। 

भैरव अछेता पाउने आसमा रुकमणीको पछिपछि कुद्छन्। भागदौडमै उज्यालो भएपछि भैरवले राजाको रूप धारण गर्न पाउँदैनन्। बिहानी घामको उज्यालोबाट बच्न भैरव पचली क्षेत्रमा मान्द्रोको सहारामा लुक्ने कोसिस गर्छन्।

ध्यान पश्चात् उनी आफ्नो राज्य बनेपा दरबार फर्किने क्रममा पचली आसपास बस्ने खड्गी परिवारको सुन्दर चेली नैअजिमा (रुकमणी)सँग भेट हुन्छ। यही भेटमा रुकमणी मनुष्य रूप धारण गरेर आएका राजा पलम्बरलाई मन पराउँछिन्। भेष बदलेर थकान मेट्न आएका राजाको प्रेमसम्बन्धमा परेकी नैअजिमाको प्रेमका कारण राजा पलम्बर पचली भैरवका रूपमा उदाएका र टेकु पचलीमा सिद्ध भएको पौराणिक कथनलाई मुनिकारले नाटकमा बुनेका छन्। 

नैअजिमाले जब राजा पलम्बरबाट गर्भवती हुन्छिन् तब भयभीत हुन्छिन्। गर्भवती बनाइदिने पुरुषको बारेमा थाहा नपाएपछि नैअजिमाकी आमाले उनलाई भैरवको शरण पर्न सल्लाह दिन्छन्। नैअजिमा भैरवको शरण पर्दै आफूलाई आफ्नो प्रेमीको परिचय खुलाउन अनुरोध गर्छिन्। वास्तविक कुरालाई लुकाउन खोजेका राजा (भैरव) नैअजिमाको जिद्दी अगाडि गल्छन् र राजाले वास्तविक रूप देखाउनु अगाडि नैअजिमालाई बाचा गर्न लगाउँछन्।

नैअजिमाले भैरवको तन्त्रमन्त्रसहित फुकेको अक्षता राजामाथि छर्किनुपर्नेछ हुन्छ। वास्तविक रूप हेरिसकेपछि पुनः अक्षता उनै भैरवमाथि फेरि छर्किनुपर्नेछ। बाचा अनुसार नैअजिमाले प्रेमीमाथि अक्षता छर्किन्छिन्। प्रेमीले भैरवको रौद्र रूप धारण गरेको देखेर नैअजिमा डराएर भाग्छिन्। 

भैरव अछेता पाउने आसमा रुकमणीको पछिपछि कुद्छन्। भागदौडमै उज्यालो भएपछि भैरवले राजाको रूप धारण गर्न पाउँदैनन्। बिहानी घामको उज्यालोबाट बच्न भैरव पचली क्षेत्रमा मान्द्रोको सहारामा लुक्ने कोसिस गर्छन्।

पुरै ज्यानलाई लुकाउन कोसिस जति गरे पनि सानो मान्द्रोका कारण भैरवको कम्मरभन्दा माथिको भाग मात्रै छोपिन्छ। त्यही उनी सिद्ध हुन्छन्। पचली भैरव सिद्ध भएको थाहा पाएर स्थानीयहरूले भगवानको रूपमा पुज्न थाल्छन्।

प्रेमी जब भैरवको रूपमा सिद्ध भए हुन्छन् प्रेमिका नैअजिमाको सामाजिक वियोगान्त सुरु हुन्छ। रुक्मिणी छोरा जन्माउँछिन्। तीनै छोरा मुसुका गणेश (रुद्रविनायक) हुर्किएसँगै बुवा खोज्न थाल्छ। समाज पनि मुसुका गणेशको बुवा नभएका कारण अनेक लाञ्छना लगाउँछ। अन्तिममा रुक्मिणीले छोरोको बाबु पत्ता लगाउन पचली भैरवलाई नै पुकार्छिन्। 

भैरवले आमा छोरालाई स्वीकारे पनि उनको दरबारभित्र नस्विकारेपछि रुक्मिणी दरबार बाहिर संघर्षका साथ छोरो हुर्काउन थाल्छिन्। तीनै आमा छोरालाई १२ वर्षपछि भैरवलेसँगै बस्न आग्रह गर्दा हरेक १२–१२ वर्षमा भेट्ने बाचासहित छुटिन्छन्। यिनै पचली भैरवको प्रेमकथालाई नेवार समुदायले आज पनि जात्राको रूपमा मान्दै आएको छ। 

एक वियोगान्त प्रेमकथाको सम्झनामा हुने पचली भैरवको प्रेम जात्रालाई आजका युवापुस्तामाझ नाटकमार्फत बुझाउने मुनिकारको कोसिस सर्हानीय छ। ‘पचली भैरव नाटकलाई हामीले भाषासँगै नेपालको मौलिक नृत्यकलाद्वारा प्रस्ट्याउन खोजेका छौं,’ उनले भने।

पचली भैरव सबै भैरवहरूको प्रमुख हुन्। यिनै मध्ये अष्ट भैरव नृत्य र अष्टमातृका नृत्य पनि हेर्न सकिन्छ नाटकमा। पचली भैरवको १२ वर्षे नृत्य काठमाडौं उपत्यकाका अति प्रख्यात नृत्य हुन्। यो नाटकले सामाजिक सद्भाव दर्साउने तथा नेपालको कला संस्कृति धार्मिक परम्परा र संस्कृतिलाई संरक्षण संवर्द्धन र उत्थान गर्ने बत्ताउँछन् मुनिकार। 

कौसी थिएटरमा मञ्चन भइरहेको पचली भैरव नाटकको भाषा संगीत नृत्य र भेसभुसाले नेवारी समुदायको मौलिकतालाई ‘क्याच’ गर्न सफल छ । मिथकीय बिम्बहरूलाई निकै होसियारका साथ प्रस्तुत गरेका छन् निर्देशक मुनिकारले। मुनिकारको कथालाई नाट्य रूपान्तरण भने रंगकर्मी इँगिहोपो कोइच सुनवारले गरेका हुन् । परिकल्पना तथा निर्देशन भने मुनिकारकै छ।

चन्द्रमुनिकारका छोरा रंगकर्मी सुदनमान मुनिकारले पचली भैरवको भूमिकामा देखिएका छन्, साथै सृष्टिना मुनिकार, अनिशा श्रेष्ठ नानुमैया महर्जन संगीता थापा पवित्रा राई लगायतको अभिनय पनि रहेको छ। आउँदो मंसिर ४ गतेसम्म मञ्चन हुने नाटकको प्रस्तुति भने बज्र कला कुन्जले गरेको हो। 


प्रकाशित: November 14, 2021 | 12:10:00 काठमाडौं, आइतबार, कार्तिक २८, २०७८

तपाईं को प्रतिक्रिया

तपाईं को प्रतिक्रिया

ट्रेंडिंग

उपचार खर्च नहुँदा द्वन्द्वकालका घाइते पूर्वजनमुक्ति सेनाका कमाण्डर सेवकको निधन

द्वन्द्वकालमा घाइते भएका पूर्वजनमुक्ति सेनाका कमाण्डर नमराज न्यौपानेको निधन भएको छ। द्वन्द्वकालमा तत्कालीन सत्तापक्षसँगको लडाइँका क्रममा घाइते भएका कालिकोटको तिलागुफा ५ का नमराज न्यौपाने सेवकको काठमाडौंका सडक पेटीमै निधन भएको हो।

रवि लामिछानेको दलले सार्वजनिक गर्‍यो १९ केन्द्रीय सदस्यको नाम [सूचीसहित]

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले १९ केन्द्रीय सदस्यको नामावली सार्वजनिक गरेको छ। रवि लामिछाने सभापति रहेको पार्टीका प्रवक्ता डा. मुकुल ढकालले १९ केन्द्रीय सदस्यहरूको नाम सार्वजनिक गरेका हुन्।

अर्थतन्त्रको संगति कहाँनेर खुस्क्यो सरकार?

नेपालको अर्थतन्त्र श्रीलंकाको बाटोमा पुगिसकेको वा उक्त बाटोमा जाँदै जाँदैन भन्‍ने दुबै थरीको तर्क गलत हुन्

बिमला वलीको राजीनामाको भित्री रहस्य

एकातर्फ सरकारलाई आर्थिक वर्ष ०७९-८० को बजेट संसद्‌बाट पारित गर्नुपर्ने बाध्यता थियो भने अर्कोतर्फ सरकारी प्रतिवेदनमै राज्यमन्त्रीको कमजोरी औंल्याउनुपर्ने भएपछि सरकारमाथि थप नैतिक संकट आउन नदिन मुख्यमन्त्री केसीकै सल्लाहमा राज्यमन्त्री वलीले राजीनामा दिएको सूचना प्रवाह गरिएको हो। वलीलाई राज्यमन्त्रीबाट बर्खास्त गर्नुको सट्टा आफैँ राजीनामा दिएको सन्देश दिन मुख्यमन्त्री केसीले वलीलाई सुझाएका हुन्।

चलचित्र विकास बोर्डको अध्यक्षका लागि ७ जनाको आवेदन

सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय श्रोतका अनुसार अहिलेसम्म अभिनेता भूवन केसी, निर्देशक सम्झना उप्रेती रौनियार, बक्सअफिस कन्सल्टेन्ट मनिष पण्डित, निर्देशक अरुणकुमार प्रधान, निर्माता सुशिलकुमार पोखरेल, निर्देशक नरेशकुमार पौड्याल र कलाकार सुष्मा कार्कीले आवेदन दिएका हुन्।

राजदूत बन्न चाहन्छन् राजेश हमाल?

प्रचण्ड र हमालबीचको भेटमा नेपाली चलचित्रका समस्या, समसामयिक राजनीतिदेखि राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय घटना–परिघटनाबारे अन्तरंग संवाद भएको बताइएको छ।

निर्वाचन आयोगले दर्ता गर्‍यो रवि लामिछानेको दल, चुनाव चिह्न घण्टी नै

आयोगले उनको दललाई घण्टी चुनाव चिह्न दिएको छ। यो चुनाव चिन्ह अरु पार्टीले नपाएकाले स्वतन्त्रलाई नै दिने निर्णय गरेको हो।

घर फर्किएकी यान्छी

एमसीसीको विवाद बढ्नुमा चिनियाँ दूतावासको भूमिका रहेको भन्‍ने आरोप लागे पनि चीनसँग सन् २०१७ मा नै सम्झौता भएको बीआरआईका विषयमा भने कुनै पहल हुन सकेन।

...त्यसपछि न मान्छे आयो, न खबर

खाटमा बसेर कापीमा अक्षरहरु कोर्दै गरेको नाबालक छोरा हेरेर टोलाउँछिन् वीरमा। ‘छरछिमेकका केटाकटीले बाउ भनेको सुन्दा यसले मलाई हेर्छ, हाम्रो बाबा कहिले आउनुहुन्छ भनेर सोध्छ,’ वीरमाको मन निचोरिएर आउँछ, त्यो पीडा उनको अनुहारमा कालोनिलो भएर मडारिन्छ, मुख छोपेर घुँक्कघुँक्क रुन्छिन्।

आफ्नै काकाबाट बलात्कृत भएको भन्दै अर्की युवती रुँदै टिकटकमा, न्यायका लागि लडिदिन आग्रह

‘मैले धेरै प्रयास गरेँ तर यो घटनाबाट भाग्न सकिनँ। यहीकारण परिवारबाट पनि टाढा छु। मलाई कसैको सहयोग छैन। समाजले थाहा पायो भने बिहे कसले गर्छ भनेर परिवारले पनि सहयोग गरेनन्। मेरो पीडा सुनाउने पनि जीवनमा कोही छैनन्,’ टिकटकमा उनले रुँदैरुँदै पीडा पोखेकी छिन् ।

थप समाचार

नेपाल समय
रङ्गमञ्च

भारतीय रंगकर्मी अनुराधा मजुमदारको मुख्य भूमिकामा 'साबिती' नाटक मञ्चन हुँदै

थिएटर भिलेजले चर्चित साहित्यकार जगदीश घिमिरेको कथा ‘साबिती’ मा आधारित भएर नाटक मञ्चन गर्ने भएको छ।
नेपाल समय
रङ्गमञ्च

कमेडी हबको सहप्रायोजन डिशहोम फाइबरनेटले गर्ने

मिडिया हबको प्रस्तुति हास्य रियालिटी कार्यक्रम ‘कमेडी हब’को सहप्रायोजन डिशहोम फाइबरनेटले गर्ने भएको छ।
नेपाल समय
रङ्गमञ्च

सपेराको जनजीवन झल्काउने 'कथा कस्तुरी'

सपेरा अर्थात ‘बिन’ को धुनमा सर्पलाई लट्ठ बनाएर नचाउने एक समुदाय। कथा यहि सपेराको बस्तीको हो। तराई भेगको कुनै ठाउँमा अवस्थित जैपुन गाउँमा सपेराको बसोबास छ।
नेपाल समय
रङ्गमञ्च

सलमान खान नेपाल आउने कार्यक्रम स्थगित

कलाकार सलमान खान नेपाल आउने कार्यक्रम स्थगित भएको छ।
नेपाल समय
रङ्गमञ्च

'कमेडी हब' लिएर आउँदै 'माग्ने बूढा'

हास्य कलाकार केदार प्रसाद घिमिरे ‘माग्ने बूढा’ले कमेडी शो ‘कमेडी हब’ निर्देशन गर्ने भएका छन्।

सूचना विभाग दर्ता नं.

८५८-२०७५/७६

सम्पर्क

House -138, Suruchi Marg, New Baneshwor, Kathmandu, Nepal
फोन : +977-1-4790242 / +977-1-4790040
इमेल : nepalsamayanews@gmail.com
  • प्रबन्ध निर्देशक
    तरुणप्रताप शाह
  • प्रधान सम्पादक
    नारायण अमृत
  • महाप्रबन्धक
    जीवन तिम्सिना