मंगलबार, असोज ११, २०७९

कर्मले जुराएको नाम– मौरी सत्याल !

महेश्वर आचार्य  |  काठमाडौं, शनिबार, फागुन ८, २०७७

महेश्वर आचार्य

महेश्वर आचार्य

शनिबार, फागुन ८, २०७७, काठमाडौं

नेपाल समय
pawan_satyal

उति बेला स्कुले शिक्षा सकेपछि धेरैको रोजाइ हुन्थ्यो सरकारी जागिर खाँदै कलेज पढ्ने या विदेश जाने। काठमाडौंमा जन्मिएर यहीं कलेज पढ्न थालेका पवन सत्यालको रुचि भने बेग्लै थियो। 

आईए पढ्दापढ्दै मौरीपालनतर्फ एकोहोरिएका पवन साढे तीन दशकदेखि यही पेसामा रमाइरहेका छन्। तर मौरीपालक किसान बन्न उनलाई त्यति सहज भएन।

२०४० सालको कुनै दिन पवनले अगाडिको घरको छतमा एक व्यक्ति बर्सादीले जिउ ढाकेर चलिरहेको देखे। बानेश्वरस्थित हार्डवेयर पसलमा काम गरिरहेका उनलाई खुल्दुली लाग्यो। 

सरासर चारतलामाथि छानामा चढे। नजिकै पुगेपछि देखे– शरीर ढाकेर घारमा मौरी व्यवस्थापन गरिरहेका व्यक्ति थिए– लक्ष्मण सिलवाल, नेपाल मौरी विकास केन्द्रका विज्ञ। उनै सिलवालबाट पवनले प्रेरणा पाए। 

पवनको मौरी प्रेम देखेपछि सिलवालले भनेछन्, ‘मौरी पाल्ने हो भने घार बनाउनु, म मौरी ल्याइदिउँला।’

मौरीपालनको सोख जागे पनि घार किन्न पैसा थिएन। पवनले सिकर्मीसँग अनुनय गरे। मौरी पाल्दा फाइदा हुने कुराले सिकर्मीलाई छोयो। दुई वटा घार बनाइदिए। 

सिकर्मीले घार बनाइदिएपछि, सिलवालले मौरी दिए। बिना लगानी ‘गार्डेन एपियरी’ को जग बस्यो। 

‘त्यसपछि मैले हार्डवेयर पसलमा मौरीको मार्केटिङ थालें’, पवन भन्छन्, ‘एउटा कागजको बाकसमा ‘माहुरी’ लेखेर टाँसें। पसलमा आउनेले सोध्थे। म तिनलाई मौरीका बारेमा जानेजति बताउँथें।’ उति बेलामौरी केन्द्र खोपासीमा थियो।

पवनले केन्द्रका विज्ञहरूसँग सम्बन्ध बढाउँदै लगे। केन्द्रलाई घार आपूर्ति गर्ने पुष्कर खवाससँग पनि व्यावसायिक मित्रता भयो। अब मौरी र घारको दुःख भएन। ‘उहाँहरूको सहयोगले धेरै भरथेग भयो,’ पवन भन्छन्।

मौरीको घार बढ्दै गयो, ग्राहक थपिँदै गए। उनले हार्डवेयर पसलमा काम छाडेका थिएनन्। मौरीबाट पनि दह्रो कमाइ थिएन। पसलमा काम गर्न छाडेर बाँसबारीमा ‘हनी भिडियो’ नामक भिडियो पार्लर खोले।

घारमा मह उत्पादन बढ्न थाल्यो। उता ‘हनी भिडियो’ पनि चलिरह्यो। पवनले पसलमा मह पनि बेच्न राखे। जनसम्पर्क बढ्दै गयो।

‘मसँग सधैं १०/१२ घार मौरी हुन थाल्यो। मौरी केन्द्रलाई पनि मौरी दिन थालें’,पवन भन्छन्, ‘बिस्तारै मौरीपालन प्रवर्धन गर्ने गैरसरकारी संस्थासँग पनि सहकार्य गरें।’

जर्मन संस्थामार्फत २०/२५ किसानलाई तालिम र ६० घार मौरी दिनुपर्ने प्रस्ताव आयो। उनी भन्छन्, ‘म एनजीओको नजरमा पर्न थालें।’ 

उनले दक्षिणकालीका किसानसँग पनि मह लिए। ‘होटेलमा आपूर्तिकर्ताका रूपमा प्रख्यात खिचापोखरीको फ्रेस हाउसलाई आफ्नै लेबलमा मह बेच्न लगें’,पवन भन्छन्, ‘त्यहाँबाट मेरो महको ब्रान्ड ट्रेकिङ सेक्टरमा प्रख्यात भएछ।’

सोल्टी होटेलबाट महको माग भयो। पवन भन्छन्, ‘गार्डेन एपियरी मेरो ब्रान्ड बन्यो।’

उनी पहिलोपटक घार बोकेर मौरी चराउन गोदावरी पुगे। त्यहाँ मौरी चराएपछि उत्पादन राम्रो भयो।

उनी भन्छन्, ‘गोरखापत्रमा गोदावरीमा चराएको मौरीको मह भनेर विज्ञापन दिएँ। त्यसले ब्रान्डिङमा थप मद्दत गर्‍यो।’

अब उनको चिनारी मौरीपालक सत्यालका रूपमा फैलिन थाल्यो। 

महामारीले भित्रिएको नयाँ प्रजाति

सेरेना नामक स्थानीय मौरीमा ‘थाईस्याकब्रुड’ भन्ने महामारी फैलियो। सारा मौरी सखाप भए। नियन्त्रणको उपाय पत्ता लागेन।

‘म यसबारे बुझ्न भारतको मुजफ्रपुरको खादीग्राममा पुगें,’ पवनले भने, ‘खादीग्रामका मौरी विज्ञले सेरेना मौरीको प्रतिरक्षा र उत्पादन कम हुने बताउँदै मेलिफेरा प्रजातिको मौरी सिफारिस गरे।’

मौरी आयात गर्न सरकारी अनुमति चाहिन्थ्यो। त्यसैले उनले सीमामा लुकाई छिपाई दुई घार मौरी लिएर फर्किए। 

मौरीलाई रातारात सिमरा स्थानान्तरण

उनले मौरी घरमा लुकाएर राखेका थिए। ‘किरा न हो, एकदुई वटा त उडेर जाने नै भए। मेरोमा चियो गर्न आउनेले ती मौरी छोपेर लगे। सत्यालले मेलिफेरा मौरी ल्याएको छ भनेर मेरो खेदो खन्ने काम भयो,’ उनी भन्छन्।

मौरी पत्ता लगाउन गुप्तचरले घर घेर्न थालेपछि रातारात मौरीलाई सिमरा पुर्‍याएको उनी स्मरण गर्छन्। ‘मौरीको संख्या बढेर १६/१७ घार भएपछि समस्या पर्न थाल्यो,’ उनी भन्छन्, ‘हितैषीलाई पनि मेलिफेरा दिने विचार गरें।’

उनले इन्टोमोलोजी शाखा, खुमलटार गएर मेलिफेरा मौरी ल्याएमा हुने कारबाहीबारे जानकारी लिए। कारबाही हुने आधार नभएको पक्कापक्की भएपछि गोरखापत्रमा छद्म नाममा विज्ञापन छपाए– मेलिफेरा उपलब्ध छ।

विज्ञापनले कृषि मन्त्रालयमा तहल्का मच्चियो। लगत्तै मन्त्रालयमा बसेको बैठकमा ‘मौरी ल्याउने त्यही सत्याल हो। त्यसलाई कारबाही गर्नुपर्छ। मौरी जफत गर्नुपर्छ’ भन्ने आवाज उठ्यो। 

बैठकमा सत्यालसँग काम गरेका कृषि परामर्शदातृ निकायका एक डच पनि थिए। उनले भोलिका दिनमा तस्करी गरेर मौरी ल्याए के गर्छौ? उडेर आए के गर्छौ?भन्ने कुरा राखेपछि कारबाहीको कुरा सेलायो।

अनि उनै विदेशीले मेलिफेरा मौरीबारे कृषकलाई तालिम दिने योजना बनाए। बाँसबारीमै किसानलाई सातदिने मौरीपालन तालिम आयोजना गरियो।

मूलधारमा मेलिफेरा

पवनले मौरी पालन चितवनमा विस्तार गरे। चितवन जिल्ला कृषि कार्यालयले पनि उनीसँग सहयोग लियो। पवनले कृषक तालिम र मेलिफेरा मौरी आपूर्ति गर्न थाले।

मौरी विकास केन्द्रले ‘सत्यालसँग मौरी नलिनू, केन्द्रले उपलब्ध गराउँछ’ भनेपछि उनी खुसी भए। 

‘मलाई मेलिफेरा ल्याउँदा कारबाही गर्न खोज्ने कार्यालयले नै मेलिफेरा झिकाएर बाँड्यो,’ पवन भन्छन्, ‘तर, के गडबडी भएर हो कुन्नि कृषि कार्यालयले ल्याएको सबै मौरी मरे।’ दुई जनाले पछि उनीसँग मौरी लगे र सफल भए।

प्राक्टिकल गर्न सत्यालको फार्म

चितवनमा उनको नाम र काम फैलियो। रामपुर कृषि क्याम्पसका विद्यार्थी व्यावहारिक अध्ययनका लागि उनको फार्ममा आउन थाले।

‘विदेशमा पढेर आएका रामपुर क्याम्पसका एक प्राध्यापकले ६ वर्ष जति विद्यार्थीलाई मेरो फार्ममा नियमित रूपमा ल्याएर प्राक्टिकल गराउनुभयो,’ उनी भन्छन्।

तोरीबारी बिग्रन्छ भन्ने भ्रम

उनले मौरी चराउन विभिन्न ठाउँमा लान थालेपछि स्थानीय मौरी पालकले  रिस गर्न थाले। तोरीबारीमा मौरी चराउन दिए बाली बिग्रन्छ भन्ने भ्रम फैलाइयो।

‘बरु तोरीबारीमा लाहीकिरा मार्न हाल्ने विषादीले मौरी मर्थे,’ उनी भन्छन्, ‘मौरी पराग सेचनको भरपर्दाे माध्यम हो। मौरीले बाली सप्रन्छ। विदेशमा तोरी किसानले मौरी किसानलाई हेरालु खर्च दिएर खेतमा मौरी चराउन ल्याउँछन्।’

उनले टायरवाला गोरुगाडामा टनाटन मह लिएर हिँड्दा मानिसहरू रिसले भुतुक्क हुन्थे। उनको रिस गर्नेसँग चितवनका घरबेटी पनि दिक्क भए। उनलाई चितवनमा स्थापित हुन त्यति सजिलो भएन। स्थानीय शिक्षकलगायत शिक्षित वर्ग भने उनका सहयोगी थिए।

उनले मौरीलाई कहाँ चराउँदा राम्रो होला भनेर विभिन्न ठाउँ चहारे। पड्केको जंगलमा चराउन लान्थे। राम्रो मह उत्पादन हुन थाल्यो। अरू किसानले पनि उनलाई पछ्याउन थाले। 

विकासको गतिले पड्केको जंगल सखाप भयो। अनि उनी नयाँ गन्तव्य खोज्नतिर लागे। मौरीपालन भने चितवन, दाङलागयतका ठाउँमा विस्तार भइरह्यो ।

सर्लाहीमा गुप्तवास

मौरीचरन खोज्दै जाँदा उनी सर्लाही पुगे। सर्लाहीको रुदिलोको जंगलमा राम्रो मह लाग्न थाल्यो।

चितवनको पीडा उनले भुलेका थिएनन्। चुपचाप काम गरे। झन्डै एघार वर्ष उनी सर्लाहीमा गुपचुप बसे। स्थानीय किसान लिचीको बगानमा मौरी लान्थे। उनी रुदिलोको जंगलमा गइरहे।

एकपटक चितवनका साथीले उनलाई ‘यहाँ रुदिलोमा कस्तो राम्रो मह हुन्छ तपाईं कता गइरा’, भनेर दुईतीन फिटका होचा रुदिलोको बोट देखाए।

सर्लाहीमा घरभन्दा अग्लो रुदिलोमा रमाइरहेका उनलाई ती होचा रुदिलो देखाउने साथीप्रति टिठ लाग्यो।

‘मसँग सर्लाही हिँड्नुस्। रुदिलोको जंगलमा,’ उनले ती साथीलाई भने।

तर उनी गएको अरूले पनि थाहा पाएर चितवनका सबै उतै सोहोरिए। पड्केको जंगलकै नियत रुदिलोको जंगलको पनि भयो। जंगल मासियो। फेरि गन्तव्य खोज्नुपर्‍यो।

सर्लाहीपछि उनी गुपचुप कैलाली, कञ्चनपुरक्षेत्रमा मौरी चराउन जान थाले।

गाउँठाउँमा मौरीपालन हुन थालेपछि पछिल्लो समय उनी मौरी चराउन जाँदैनन्। बरु स्थानीय किसानसँग मह संकलन गरेर बजारीकरणमा केन्द्रित भएका छन्। पवन अचेल बूढानीलकण्ठस्थित केन्द्रमा मह संकलनमा व्यस्त रहन्छन्। 

कमाइ कति?

‘जीवनमा मन परेको काम गरेर मध्यमस्तरीय नेपालीको हैसियत र पारिवारिक दायित्व पूरा गर्दै अरु दुईचार जनाको जीवनस्तर उकास्न मद्दत गर्नुको कति मूल्य हुन्छ? त्यति नै हो मेरो कमाइ,’ पवन भन्छन्, ‘मौरीमा लाग्दा पैसाको दुःख कहिल्यै भएन। व्यवहार चलिरह्यो। मौरीले मलाई आत्मसन्तुष्टि दिएको छ।’

मौरीपालनमा लागेर उनी दुःखी छैनन्। ‘एक पटक शुक्रनगरमा तिलको फूलमा मौरी चराउन लाँदा असार–साउनको उग्र गर्मीले ६० घार मौरी मरे। त्यो मैले मौरी पालेदेखि भोगेको एक मात्र दर्दनाक क्षण हो,’ पवन भन्छन्।

गरिबी निवारणका लागि मौरीपालन

नेपालमा करिब २५ हजार मौरीका घार छन्। क्षमता १ लाख २५ हजार घार थेग्न सक्नेछ। पवन भन्छन्, ‘च्युरीको मह त नेपालमा मात्रै हुन्छ। अर्गानिक चिया, यार्सागुम्बुजस्तै महको पनि नेपाली चिनारी बनाउने हो भने मह निर्यातको ठूला सम्भावना छ।’


प्रकाशित: February 20, 2021 | 03:19:00 काठमाडौं, शनिबार, फागुन ८, २०७७

तपाईं को प्रतिक्रिया

ट्रेंडिंग

चीनमा सैन्य 'कू' को हल्ला, राष्ट्रपति सी नजरबन्दमा छन् त?

सोसल मिडियामा भने सीबारे अनेकन 'हल्ला' भइरहेका छन्। चीनियाँ राष्ट्रपति सीलाई वास्तवमा के भएको भन्‍ने कुरालाई सहजै भन्‍न सकिँदैन।

समान अवसरको मागसहित शेखर समूहले खवरदारी सभा गर्ने

नेपाली कांग्रेसको डा. शेखर कोइराला समूहले पार्टीभित्र समान अवसर र न्यायका लागि खवरदारी सभा आयोजना गर्ने भएको छ।

लेखक केशव दाहालको 'माधवी ओ माधवी' सार्वजनिक

'मोक्षभूमि' उपन्यासका लेखक केशव दाहालको गैरआख्यान निर्बन्ध लेखन संगालो 'माधवी ओ माधवी' शुक्रबार विमोचन गरिएको छ।

काठमाडौंका १० निर्वाचन क्षेत्र : पुराना दललाई स्वतन्त्र र नयाँ दल चुनौती

स्वतन्त्रदेखि झिनामसिनाका पार्टीबाट उम्मेदवारी घोषणा गरिएपछि संघीय राजधानीसमेत रहेको काठमाडौंका १० निर्वाचन क्षेत्रमा ठूला दलहरूलाई चुनाव जित्न गठबन्धनको भर। गठबन्धन गर्दा कांग्रेसको सुरक्षित किल्ला अन्य दललाई सुम्पिनुपर्ने बाध्यता।

वित्तीय संघीयता मजबुत बनाउन राजनीतिक र प्रशासनिक इच्छाशक्ति आवश्यक

राजस्व बाँडफाँटका कतिपय मुद्दामा केन्द्र, प्रदेश र स्थानीयबीच समन्वय अभाव देखिन्छ। यसका लागि वित्तीय हस्तान्तरण ऐनमा केही संशोधन गरेर अगाडि बढ्न आवश्यक छ।

कार्यकालपछि राष्ट्रपति भण्डारीले राजनीतिक नेतृत्व गरे अति राम्रो : गोकुल बाँस्कोटा

बिहीबार ट्विट गर्दै बाँस्कोटाले पूर्वराष्ट्रपतिले राजनीति गर्नु हुँदैन भन्ने कानुनी व्यवस्था नरहेको उल्लेख गर्दै राष्ट्रपतिलाई राजनीतिक नेतृत्व लिन सुझाव दिएका हुन्।

ब्याजदर बढेपछि व्यापारी र बैंकर्सबीच द्वन्द्व, हस्तक्षेप नगर्ने पक्षमा राष्ट्र बैंक

बैंक तथा वित्तीय संस्थाले ब्याजदर बढाएको विषयमा निजी क्षेत्रका उद्योगी र व्यापारी असन्तुष्ट छन्। निक्षेपको ब्याज बढाउँदा कर्जाको पनि ब्याज बढ्ने भएकाले त्यसले उद्योग र व्यापार सञ्चालनमा नकारात्मक असर पार्ने भन्दै उनीहरू असन्तुष्ट बनेका हुन्।

निधिले छोडे पनि धनुषा-३ मा गठबन्धनको हानाथाप, को बन्ला जुलीको प्रतिस्पर्धी?

उता २०७४ सालमा धनुषा ३ बाट निर्वाचित सांसद एंव लोसपाका वरिष्ठ नेता राजेन्द्र महतोले यही क्षेत्रबाट चुनावी मैदानमा उत्रने तयारीमा छन् भने लालकिशोर साह, जितेन्द्रकुमार यादव, विजयकुमार भगत र सर्वजित ठाकुरको नाम सिफारिस गरेको छ।

प्रेमगीत–३ लाई लिएर किन आयो चलचित्र क्षेत्रमा हलचल?

‘प्रेमगीत–३’लाई लिएर नेपाली फिल्मकर्मीहरू विभाजित भएका छन्। कोही हिन्दी भर्सनलाई नेपाली फिल्मसरह कर छुट दिनुपर्ने र कोही दिन नहुने पक्षमा उभिएका छन्।

सरकारको आग्रह लत्याउँदै सीपीसीको सुरक्षा रणनीति बैठकमा राष्ट्रपति भण्डारी सहभागी

चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले बुधबार आयोजना गरेको भर्चुअल सम्मेलनमा राष्ट्रपति भण्डारीले रेकर्डेड भिडियो सन्देश पठाएको राष्ट्रपति कार्यालयले पुष्टि गरेको छ।

थप समाचार

नेपाल समय
समाज

कस्तो रहला आजको मौसम?

मंगलबार दिउँसो प्रदेश १, बागमती प्रदेश र गण्डकी प्रदेशका थोरै स्थानहरूमा र बाँकी प्रदेशहरूका एक-दुई स्थानमा चट्याङसहित हल्का देखि मध्यम वर्षाको सम्भावना रहेको महाशाखाले जनाएको छ
नेपाल समय
समाज

आज भारतीय शसस्त्र सीमा बलका प्रमुख नेपाल आउँदै

भारतीय सशस्त्र सीमा बल (एसएसबी) का प्रमुख सुजोय लाल थाओसेन मंगलबार नेपाल आउँदै छन्। गृह मन्त्रालयका अनुसार नेपालको सशस्त्र प्रहरी (एपीएफ) र एसएसबीबीच आयोजना हुन लागेको वार्षिक समन्वय बैठकमा भाग लिन थाओसेन नेपाल आउन लागेका हुन्।
नेपाल समय
समाज

आज दसैंको दोस्रो दिन, ब्रह्मचारिणी देवीको पूजा गरिँदै

बडादसैंको दोस्रो दिन आज ब्रह्मचारिणी भगवतीको पूजा हुुँदैछ। घटस्थापना गरेसँगै नवदूर्गाका ९ वटा रूपहरूको पूजा गर्ने परम्परा छ। ब्रह्मचारिणी अर्थात् तपको आचरण गर्ने यी देवीको उपासनाले मनुष्यमा तप, त्याग, वैराग्य, सदाचार, संयमको वृद्धि हुन्छ भन्ने मान्यता छ।
नेपाल समय
समाज

यस्तो पनि कार्यालय : जहाँ न शौचालय छ, न त खानेपानीको प्रबन्ध

'बाहिर खेतमा दिसा–पिसाब बस्दा स्थानीयवासीको गाली र हप्काइ खानुपर्छ', अर्का सेवाग्राही सम्मरीमाइ–६ का बिहारी चौहानले भन्नुभयो, 'प्रतीक्षालय, शौचालय र एउटा ह्याण्डपाइपको व्यवस्था नभएको यस कार्यालयमा सेवाग्राही मात्र होइन, कर्मचारीलाई पनि सास्ती छ।'
नेपाल समय
समाज

अर्धचेत मुकेश : पिरोलिँदै बित्छन् कायस्थ परिवारको दसैँ

विगत १७ वर्षमाकस्ता चाडपर्व कति बिते शय्यामा सुतिरहेका काभ्रेपलाञ्चोकको बनेपा नगरपालिका-८ का ‘ज्यूँदो शहीद’ मुकेश कायस्थलाई थाहा छैन।

सूचना विभाग दर्ता नं.

८५८-२०७५/७६

सम्पर्क

House -138, Suruchi Marg, New Baneshwor, Kathmandu, Nepal
फोन : +977-1-4790242 / +977-1-4790040
इमेल : nepalsamayanews@gmail.com
  • प्रबन्ध निर्देशक
    तरुणप्रताप शाह
  • प्रधान सम्पादक
    नारायण अमृत
  • महाप्रबन्धक
    जीवन तिम्सिना