मंगलबार, असोज ११, २०७९

देशव्यापी फैलँदै सलह, सरकारसँग छैन नियन्त्रणको योजना

महेश्वर आचार्य  |  काठमाडौं, आइतबार, असार १४, २०७७

महेश्वर आचार्य

महेश्वर आचार्य

आइतबार, असार १४, २०७७, काठमाडौं

नेपाल समय

काठमाडौं- बारा, पर्सा, रौतहट, सर्लाही, चितवन तथा रुपन्देहीमा शनिबार देखिएको सलहको बथान बिस्तारै पहाड उक्लँदै छ। रुपन्देहीबाट पसेको सलह पाल्पा, गुल्मी पुगिसकेको छ। बारा, पर्साबाट पसेको सलह सिन्धुली, मकवानपुर, काभ्रे पुगेको छ।

गलत निस्क्यो अनुमान

गत जेठ १५ गते विश्व खाद्य संगठन (एफएओ) को सलह निगरानी निकायले नेपालमा सलह प्रवेश गर्न नसक्ने अनुमान गरेको थियो। सलहको गति, संख्या तथा वायुको बहावका आधारमा सलह कता जान्छ भनेर एफएओले निगरानी गर्दछ। एक महिनाअघिको एफएओको पूर्वानुमानविपरीत भारतको विहारबाट सलह भित्रियो।

कृषि मन्त्रालयका प्रवक्ता हरिबहादुर केसीका अनुसार संघमा सलह नियन्त्रणका लागि गठित प्राविधिक कार्यदल सक्रिय भइसकेको छ। उनले नियन्त्रणका लागि काम अघि बढाइएको छ।’ प्रदेश र स्थानीय तहलाई निर्देशन दिएको उनको भनाइ छ।

सरकारद्वारा गठित सलह नियन्त्रण कार्यदलले नेपालमा पश्चिमी वायुसँगै सलह पस्ने अनुमान गरेको थियो। कार्यदलले मौसम पूर्वानुमान विभागसँगको समन्वयमा गरेको अध्ययनमा यस्तो निष्कर्ष निकालेको थियो।

कार्यदल सलह कहिले आउँछ भन्नेमा मात्र केन्द्रित भयो। यसको नियन्त्रणका लागि योजना नहुँदा अहिले कार्यदल नै अलमलमा परेको छ।
विज्ञका अनुसार सलहले दिनमा झन्डै एक सय पच्चीस किलोमिटर यात्रा गर्छ। नेपाल पसेको सलह पाँचसात दिनमा देशव्यापी हुने अनुमान छ।

‘के गर्दा जोगिन सकिन्छ त्यही गर्ने हो अरु कुनै उपाय छैन,’ खाद्यका लागि कृषि अभियानका उद्धव अधिकारीले भने। सरकार सलह कतिखेर आउँछ भनेर प्रतीक्षामा मात्र बसेको तर नियन्त्रणका लागि कुनै पूर्वतयारी नगरेको उनको भनाइ छ।

ब्याड जोगाऔं

मुख्य बाली धान रोप्ने समय छ। किसानलाई सलहबाट ब्याड कसरी जोगाउने भन्ने चिन्ता छ।

‘धानको ब्याड जोगाउनु अहिलेको प्राथमिकता हो,’ अधिकारी भन्छन्।

सलहबाट बच्न ब्याड तन्ना, झुल, प्लास्टिक र त्रिपालले छोप्नुपर्ने उनी बताउँछन्। उनका अनुसार गुइँठा बालेर धुवाउँदा पनि सलह भाग्न सक्छ।

विषादी प्रयोग कम गरौं

‘सरकारले किसानलाई सलहबाट जोगाउला भन्ने आशा राख्नु बेकार छ,’ अधिकारी भन्छन्, ‘सरकारले जोगिने उपाय बताउनुबाहेक अरु केही गर्न सक्दैन।’

विषादीको व्यापक प्रयोग प्रत्युत्पादक हुन सक्छ। ‘विषादीले एक त स्वास्थ्यमा असर गर्छ’, अधिकारी भन्छन्, ‘यसको प्रचुर प्रयोग गरियो भने मित्रजीव किरा सखाप हुने, माटोको उर्वरा शक्ति घट्ने जस्ता समस्या हुन सक्छन्। सलहका नाममा विषादीको सिफारिस मात्र गरेर सरकार पन्छिन मिल्दैन।’ उनले किसानलाई सहयोग गर्ने कार्यपद्धति ल्याउनुपर्ने बताए।

जोगिन के गर्ने ?

‘स्थानीय स्तरमा टोली बनाएर सहल धपाउनुपर्छ। एउटै मात्र अचुक उपाय हुँदैन,’ प्राणीशास्त्रका सहप्राध्यापक डा. इशान गौतम भन्छन्, ‘गुइँठा बालेर धुवाउने, ढ्यांग्रो ठटाउने, जाल थाप्ने जस्ता सबै उपाय गर्नुपर्छ। विषादी मात्रले पनि नियन्त्रण गर्न सकिन्न। राज्यले मात्र पनि यसको नियन्त्रण गर्न सक्दैन।’

नियन्त्रणका जैविक उपाय

नीमको पात, गुँड, धुर, गुइँठा, जडिबुटी बालेर धुवाँ पारिदिँदा सलह धपाउन सकिन्छ। रातमा रुख, बारीमा बसेको बेला ठूलाठूला जाली बनाएर पनि केहीलाई संकलन गर्न सकिन्छ। यसका लागि समुदाय नै लाग्नुपर्ने उनले बताए।

खान मिल्छ तर विचार गर्नुपर्छ

नेपालमा पछिल्लो पटक २०१९ सालमा सलह आएर मकै बाली नष्ट गरेको थियो। त्यसअघि १९६३/६४ मा, १९७२/७३ मा तथा १९८७/८८ सालमा पनि सलह आएको थियो।

‘२००३/४ सालतिर नेपालमा सलह आएको थियो। त्यतिखेर म दस एघार वर्षको थिएँ। स्कुलमा पढ्थेँ,’ बागवानीविद् शिवबहादुर नेपाली सम्झन्छन्, ‘त्यतिखेर सलहलाई कराईमा तारेर बाटोबाटोमा बेच्न राखेका थिए। मैले पनि खाएको थिएँ।’

यसको पछाडिको खुट्टा खानु हुँदैन। ‘सलहमा प्रोटिन, फ्याट, जिंक, प्रोटिन, क्याल्सियमको मात्रा उच्च हुने हुँदा यसलाई खाँदा कुनै हानि गर्दैन। यसको पछाडिको खुट्टा नगल्ने हुँदा त्यो खानु हुँदैन। त्यसमा सचेत हुनुपर्छ,’ डा. गौतम भन्छन्, ‘अपरेसन गरेर पेटबाट सलहको खुट्टा झिक्नुपरेको थियाे। 

डा. गौतमका अनुसार विषादी प्रयोग भएको सलह चाहिँ खानु हुँदैन।

‘सलहको पेटमा भएको स्टेराइलले मुटुका बिरामीलाई फाइदा पुग्ने कुरा प्रमाणित भइसककेको छ,’ डा. गौतम भन्छन्, ‘कुखुरा तथा माछाको दाना बनाउन पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। तर विषादी मिसिएको पर्‍यो भने अन्ततः मान्छेलाई नै हानि गर्छ। त्यसैले विषादी भएनभएको निर्क्योल गर्नुपर्छ।’

सलहको आनीबानी

सलह फट्याङग्रा प्रजातिको कीरा हो। यसको सिङ छोटो हुन्छ। यसको पछाडिको खुट्टा छोटो तथा मोटो हुन्छ। यसको खान्की प्रतिदिन दुई ग्रामसम्म हो।

समूहमा बस्ने यसको विषेशगरी बालुवामा ६० देखि ८० वटाको समूहमा अण्डा पार्छ। आफ्नो जीवनकालमा यसले तीन पटकसम्म अण्डा पार्छ। अण्डाबाट निस्केको एक महिनामा यो फड्कन सक्छ।

एक महिनादेखि तीन महिनासम्ममा यो वयश्क हुन्छ। ६० देखि ७० दिन भएपछि अण्डा पार्न सक्छ।

यसको आयु चारदेखि पाँच महिनासम्मको हुन्छ। विभिन्न अध्ययनमा यसले दश दिनमा पाँच हजार किलोमिटरसम्म यात्रा गर्ने गरेको देखिएको छ। यो जमिन नजिकैको उचाइदेखि पाँचदेखि सात हजार फिटमाथिसम्म उडेको पुष्टि भएको छ।

समुद्री छेउ जहाँ यसको प्रकोप रहेको हुन्छ त्यस्ता ठाउँमा आउने समुद्री आँधीले यिनीहरुलाई परपरसम्म पुर्‍याइदिन्छ। एक किलोमिटरमा चारदेखि आठ करोडसम्म सलह हुन्छन्। एक किलोमिरटमा हुने सलहले ३५ हजार मान्छेको खान्की एकै दिनमा खाइदिन्छन्।

जेठदेखि असोजसम्मको मनसुनी समयमा यसको प्रकोप देखिन्छ। तर जलवायु परिवर्तनका कारण सुक्खा बढ्दै जाँदा तथा मनसुनी समय फेरबदल हुँदा यो किराको जीवनचक्र फेरिँदै गएको छ। मनसुनको सुरुवाती साता यसको प्रजनन क्षमता उच्च हुन्छ।

सलहले मान्छे तथा जनावरलाई भने आक्रमण गरेको भेटिएको छैन। 

याे पनि पढ्नुस्

एकै दिनमा पहाड उक्लियो सलह, के गर्दैछ सरकार ?


प्रकाशित: June 28, 2020 | 12:15:00 काठमाडौं, आइतबार, असार १४, २०७७

तपाईं को प्रतिक्रिया

ट्रेंडिंग

चीनमा सैन्य 'कू' को हल्ला, राष्ट्रपति सी नजरबन्दमा छन् त?

सोसल मिडियामा भने सीबारे अनेकन 'हल्ला' भइरहेका छन्। चीनियाँ राष्ट्रपति सीलाई वास्तवमा के भएको भन्‍ने कुरालाई सहजै भन्‍न सकिँदैन।

समान अवसरको मागसहित शेखर समूहले खवरदारी सभा गर्ने

नेपाली कांग्रेसको डा. शेखर कोइराला समूहले पार्टीभित्र समान अवसर र न्यायका लागि खवरदारी सभा आयोजना गर्ने भएको छ।

लेखक केशव दाहालको 'माधवी ओ माधवी' सार्वजनिक

'मोक्षभूमि' उपन्यासका लेखक केशव दाहालको गैरआख्यान निर्बन्ध लेखन संगालो 'माधवी ओ माधवी' शुक्रबार विमोचन गरिएको छ।

काठमाडौंका १० निर्वाचन क्षेत्र : पुराना दललाई स्वतन्त्र र नयाँ दल चुनौती

स्वतन्त्रदेखि झिनामसिनाका पार्टीबाट उम्मेदवारी घोषणा गरिएपछि संघीय राजधानीसमेत रहेको काठमाडौंका १० निर्वाचन क्षेत्रमा ठूला दलहरूलाई चुनाव जित्न गठबन्धनको भर। गठबन्धन गर्दा कांग्रेसको सुरक्षित किल्ला अन्य दललाई सुम्पिनुपर्ने बाध्यता।

वित्तीय संघीयता मजबुत बनाउन राजनीतिक र प्रशासनिक इच्छाशक्ति आवश्यक

राजस्व बाँडफाँटका कतिपय मुद्दामा केन्द्र, प्रदेश र स्थानीयबीच समन्वय अभाव देखिन्छ। यसका लागि वित्तीय हस्तान्तरण ऐनमा केही संशोधन गरेर अगाडि बढ्न आवश्यक छ।

कार्यकालपछि राष्ट्रपति भण्डारीले राजनीतिक नेतृत्व गरे अति राम्रो : गोकुल बाँस्कोटा

बिहीबार ट्विट गर्दै बाँस्कोटाले पूर्वराष्ट्रपतिले राजनीति गर्नु हुँदैन भन्ने कानुनी व्यवस्था नरहेको उल्लेख गर्दै राष्ट्रपतिलाई राजनीतिक नेतृत्व लिन सुझाव दिएका हुन्।

ब्याजदर बढेपछि व्यापारी र बैंकर्सबीच द्वन्द्व, हस्तक्षेप नगर्ने पक्षमा राष्ट्र बैंक

बैंक तथा वित्तीय संस्थाले ब्याजदर बढाएको विषयमा निजी क्षेत्रका उद्योगी र व्यापारी असन्तुष्ट छन्। निक्षेपको ब्याज बढाउँदा कर्जाको पनि ब्याज बढ्ने भएकाले त्यसले उद्योग र व्यापार सञ्चालनमा नकारात्मक असर पार्ने भन्दै उनीहरू असन्तुष्ट बनेका हुन्।

निधिले छोडे पनि धनुषा-३ मा गठबन्धनको हानाथाप, को बन्ला जुलीको प्रतिस्पर्धी?

उता २०७४ सालमा धनुषा ३ बाट निर्वाचित सांसद एंव लोसपाका वरिष्ठ नेता राजेन्द्र महतोले यही क्षेत्रबाट चुनावी मैदानमा उत्रने तयारीमा छन् भने लालकिशोर साह, जितेन्द्रकुमार यादव, विजयकुमार भगत र सर्वजित ठाकुरको नाम सिफारिस गरेको छ।

प्रेमगीत–३ लाई लिएर किन आयो चलचित्र क्षेत्रमा हलचल?

‘प्रेमगीत–३’लाई लिएर नेपाली फिल्मकर्मीहरू विभाजित भएका छन्। कोही हिन्दी भर्सनलाई नेपाली फिल्मसरह कर छुट दिनुपर्ने र कोही दिन नहुने पक्षमा उभिएका छन्।

सरकारको आग्रह लत्याउँदै सीपीसीको सुरक्षा रणनीति बैठकमा राष्ट्रपति भण्डारी सहभागी

चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले बुधबार आयोजना गरेको भर्चुअल सम्मेलनमा राष्ट्रपति भण्डारीले रेकर्डेड भिडियो सन्देश पठाएको राष्ट्रपति कार्यालयले पुष्टि गरेको छ।

थप समाचार

नेपाल समय
समाज

रैथाने धानको अनुसन्धान गरिँदै

त्रिभुवन विश्वविद्यालयको केन्द्रीय वनस्पति अनुसन्धान विभागले सुदूरपश्चिमका तीन जिल्लामा रैथाने धानमा अनुसन्धान थालेको छ।
नेपाल समय
समाज

नाका नखुल्दा तिब्बतको च्याङ्‍ग्रा भित्रिन सकेन

व्यवसायीले मुस्ताङका च्याङ्‍ग्रा बजार भित्र्याएका छन्। बागलुङ, पर्वतसहित आसपासमा सोमबार च्याङ्‍ग्रा आइपुगेका हुन्। व्यवसायीले हप्तौँ लगाएर बर्सेनि दसैंमा च्याङ्‍ग्रा भित्र्याउँछन्। दसैँमा च्याङ्‍ग्राको माग उच्च हुन्छ।
नेपाल समय
समाज

शीत भण्डार सञ्चालनमा नआउँदा किसानलाई समस्या

किसानले उब्जनी गरेको फलफूल तथा तरकारी भण्डारण गर्ने स्थान नहुँदा जिल्लाका किसान तथा व्यवसायी समस्यामा परेका हुन्।
नेपाल समय
समाज

सुर्तीजन्य पदार्थको खोलमा ९० प्रतिशत चेतनामूलक सन्देश छाप्नुपर्ने

नेपालमा सुर्तिजन्य पदार्थबाट बनेका चुरोट खैनी लगायतको बट्टा ९० प्रतिशत चेतनामूलक सन्देश र घातक रङ्गिन चित्र छाप्नुपर्ने अनिवार्य भएको छ।
नेपाल समय
समाज

सात वर्षपछि मनकामना मन्दिर परिसरको सत्तल पुनर्निर्माण गरिँदै

वि.सं. २०७२ सालमा गएको गोरखा भूकम्पले क्षति पुगेको प्रसिद्ध धार्मिकस्थल गोरखाको मनकामना मन्दिर परिसरमा रहेको सत्तल पुनःनिर्माण हुने भएको छ।

सूचना विभाग दर्ता नं.

८५८-२०७५/७६

सम्पर्क

House -138, Suruchi Marg, New Baneshwor, Kathmandu, Nepal
फोन : +977-1-4790242 / +977-1-4790040
इमेल : nepalsamayanews@gmail.com
  • प्रबन्ध निर्देशक
    तरुणप्रताप शाह
  • प्रधान सम्पादक
    नारायण अमृत
  • महाप्रबन्धक
    जीवन तिम्सिना