मंगलबार, असोज ११, २०७९

सीप चल्छ, पानी चल्दैन

जयन्त ठाकुर  |  काठमाडौं, आइतबार, कार्तिक २१, २०७८

जयन्त ठाकुर

जयन्त ठाकुर

आइतबार, कार्तिक २१, २०७८, काठमाडौं

नेपाल समय

जनकपुरधाम– नाङ्लो अनाज केलाउन प्रयोग गरिने बाँस वा चोयाबाट बनेको साधन हो। कहिलेकाहीं पूजा सामान वा चोखोनितोका सामग्री पनि नाङ्लोमै राखिन्छ। तराई मधेसमा नाङ्लो बुन्ने सीप डुम समुदायसँग मात्र हुन्छ। अर्थात् उनीहरूको यो पुख्र्यौली पेसा हो।

छठको पूर्वसन्ध्यामा डुम समुदाय नाङ्लो, डालो, पनपतिया लगायतका बाँसका सामग्री बनाउनेदेखि बजारसम्म पुर्याउन व्यस्त छन्। छठ पर्वमा नाङ्लो, छिटी, डालो, पनपतिया लगायतका भाँडामा प्रसाद राखिन्छ। चोयाबाट बुनेका यस्ता भाँडामा फूलप्रसाद राख्दा सुन्दर देखिन्छ।

डुम समुदायको नाङ्लो लगायतका सामग्री बनाउने सीप जति सुन्दर छ, उनीहरुको जीवन त्यति नै कष्टपूर्ण छ। समाजमा उनीहरुको सीप चल्छ तर उनीहरूले छोएको कसैले खाँदैन। यस्तै पीडाका कारण डुम समुदायका नवपुस्तामा आफ्नो पुर्ख्योली पेसाप्रति वितृष्णा बढ्दै गएको छ।

उनीहरु जातीय छुवाछुतको पीडा भोगिरहेका छन्। ‘हामीलाई हेय दृष्टिले हेरिन्छ’, जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका–१६का अजय मलिकले भने, ‘हामीले बनाएको नाङ्लो, डालो लगायतका सामग्री पवित्र मानिन्छ। त्यसमा प्रसाद राखेर भगवानलाई अर्पण गर्न सकिन्छ तर हामी अछुत छौं।’ 

निर्मला देवी अहिले बाँसको कलात्मक सामाग्री बनाउन व्यस्त छिन्। छठ पर्व संघारमै रहेकाले बिहानैदेखि ती सामग्री बनाउन व्यस्त हुन्छिन् उनी। अपराह्न फेरि सोही सामग्री बिक्रीका लागि बजारसम्म पुग्छिन्। तर मेहनत गरेर बनाएको ती सामग्री बिक्री नहुँदा उनी चिन्तित छिन्। उनी भन्छिन्, ‘बाँसको सामग्री बनाउनु हाम्रो पेसा हो तर अन्य जातिका व्यक्तिहरु बाहिरबाहिरबाट किनेर ती सामग्री बिक्री गर्न थालेपछि हामी चिन्तिछ छौं।’

पहिलेपहिले पाँच हजार रुपैयाँ लगानी गर्दा २० हजार रुपैयाँ आम्दानी हुन्थ्यो। अहिले दुई हजार पनि आम्दानी हुँदैन।

उनका अनुसार अचेल एउटा बाँसको मूल्य २ सय रुपैयाँ देखि २ सय ५० रुपैयाँसम्म पर्छ। निर्मलाले भनिन्, ‘एउटा बाँस किनेर चार वटासम्म नाङ्लो बनाउँछौं। तर नाङ्लो बिक्री हुन्छ वा हुँदैन भन्ने चिन्ता भइरहन्छ।’ यस वर्ष उनले चार वटा बाँसको सामग्री बनाएकी छन्। केही वर्ष अगाडिसम्म २० वटासम्म बाँसको भाँडो बनाउने गरेको उनी सम्झन्छिन्। निर्मलाका अनुसार पहिलेपहिले पाँच हजार रुपैयाँ लगानी गर्दा २० हजार रुपैयाँ आम्दानी हुन्थ्यो। अहिले दुई हजार पनि आम्दानी हुँदैन।

कुसुमी मलिक पनि छठमा पित्तलको सामग्री प्रयोग हुन थालेकोमा चिन्तित छिन्। ‘हाम्रो आय आर्जनको माध्यम नै बन्द भएको छ’, उनले भनिन्,  ‘हामीले बनाएको सामग्री बिक्री नहुँदा ऋण काढेर पर्व मनाउनुपर्छ।’

प्रदेश २ मा डुम समुदायको जनसंख्या १ लाख हाराहारीमा छ। नीति निर्माण तहमा प्रतिनिधित्व नभएकाले पनि उनीहरुका लागि पक्षमा बोलिदिने कोही नरहेको भोर नामक संस्थाका अध्यक्ष राजकुमार महतो बताउँछन्। 

जनकपुरमा बिक्रीका लागि राखिएका बाँसका चोयाबाट बनेका सामग्री। तस्बिर : नेपाल समय 

नेपालको संविधानअनुसार छुवाछुत दण्डनीय छ। तर व्यवहारमा लागू हुन सकेको छैन। महतोले भने, ‘छुवाछुत अन्त्य गर्न सामाजिक स्तरबाटै पहल हुनु आवश्यक छ।

श्याम मलिक अहिले कक्षा १० मा अध्ययनरत छन्। उनकै कक्षामा अध्ययन गर्ने साथीले उनलाई छुवाछुतको व्यवहार गर्छन्। उनी भन्छन्, ‘कहिलेकाहीं स्कुल जानै मन लाग्दैन।’ अजय आफ्नो पुर्ख्यौली पेसा अँगालेर भविष्यका सपना बुन्न चाहँदैनन्। उनी एसईईपछि खाडी मुलुकमा पसिना बगाउने योजनामा छन्।

जनकपुर उपमहानगरपालिका १६ का वडा अध्यक्ष रामअशिष पजियारले पुरानो पुस्ताका व्यक्तिले मात्रै छुवाछुत मान्ने गरेको भए पनि नयाँ पुस्तामा छुवाछुतको भावना नरहेको बताए। जातीय छुवाछुत हटाउन सबै पक्षको उत्तिकै आवश्यकता रहेको उनको भनाइ छ। 

मुलुकमा आएको राजनीतिक परिवर्तनसँगै देश विकासको पथमा अग्रसर भइरहेको अवस्थामा अहिले पनि छुवाछुत हुनु, हेयको दृष्टिले हेरिनु दुःखको विषय रहेको स्थानीय रेवता मलिकले बताए। 

संवैधानिक तथा कानुनी व्यवस्था

नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ को मा कुनै पनि जात जाति, वर्ण, लिङ्गको आधारमा भेदभाव नगरिने भनियो। २०५७ मा राष्टिय मानव अधिकार आयोग र २०५८ मा राष्टिय दलित आयोग गठन भयो। २०६३ मा अन्तरिम व्यवस्थापिकाले छुवाछुत मुक्त राष्ट्र घोषणा गर्‍यो।

२०६८ मा ‘जातीय तथा अन्य सामाजिक छुवाछुत भेदभाव (कसुर र सजाय) ऐन २०६८ लागू गरियो। यस ऐनले जातीय विभेद गर्नेलाई कैद सजाय र जरिवाना साथै पीडितलाई उचित क्षतिपूर्तिको व्यवस्था गरेको छ।

नेपालको संविधान २०७२ मा सबै प्रकारका जातीय विभेद छुवाछुतको अन्त्य गर्ने, सामान्य कानुनको प्रयोगमा उत्पत्ति, धर्म, वर्ण, जात, जाति वा अन्य कुनै आधारमा भेदभाव नगरिने भनिएको छ। सामाजिक वा सांस्कृतिक दृष्टिले पिछडिएका महिला, दलितलगायत नागरिकको संरक्षण, सशक्तीकरण वा विकासका लागि कानुन बमोजिम विषेश व्यवस्था गर्ने पनि संविधानमा नै भनिएको छ। कानुनी रुपमा दण्डनीय भनिए पनि जातीय छुवाछुत कायमै छ।


प्रकाशित: November 7, 2021 | 13:19:31 काठमाडौं, आइतबार, कार्तिक २१, २०७८

तपाईं को प्रतिक्रिया

ट्रेंडिंग

चीनमा सैन्य 'कू' को हल्ला, राष्ट्रपति सी नजरबन्दमा छन् त?

सोसल मिडियामा भने सीबारे अनेकन 'हल्ला' भइरहेका छन्। चीनियाँ राष्ट्रपति सीलाई वास्तवमा के भएको भन्‍ने कुरालाई सहजै भन्‍न सकिँदैन।

समान अवसरको मागसहित शेखर समूहले खवरदारी सभा गर्ने

नेपाली कांग्रेसको डा. शेखर कोइराला समूहले पार्टीभित्र समान अवसर र न्यायका लागि खवरदारी सभा आयोजना गर्ने भएको छ।

लेखक केशव दाहालको 'माधवी ओ माधवी' सार्वजनिक

'मोक्षभूमि' उपन्यासका लेखक केशव दाहालको गैरआख्यान निर्बन्ध लेखन संगालो 'माधवी ओ माधवी' शुक्रबार विमोचन गरिएको छ।

काठमाडौंका १० निर्वाचन क्षेत्र : पुराना दललाई स्वतन्त्र र नयाँ दल चुनौती

स्वतन्त्रदेखि झिनामसिनाका पार्टीबाट उम्मेदवारी घोषणा गरिएपछि संघीय राजधानीसमेत रहेको काठमाडौंका १० निर्वाचन क्षेत्रमा ठूला दलहरूलाई चुनाव जित्न गठबन्धनको भर। गठबन्धन गर्दा कांग्रेसको सुरक्षित किल्ला अन्य दललाई सुम्पिनुपर्ने बाध्यता।

वित्तीय संघीयता मजबुत बनाउन राजनीतिक र प्रशासनिक इच्छाशक्ति आवश्यक

राजस्व बाँडफाँटका कतिपय मुद्दामा केन्द्र, प्रदेश र स्थानीयबीच समन्वय अभाव देखिन्छ। यसका लागि वित्तीय हस्तान्तरण ऐनमा केही संशोधन गरेर अगाडि बढ्न आवश्यक छ।

कार्यकालपछि राष्ट्रपति भण्डारीले राजनीतिक नेतृत्व गरे अति राम्रो : गोकुल बाँस्कोटा

बिहीबार ट्विट गर्दै बाँस्कोटाले पूर्वराष्ट्रपतिले राजनीति गर्नु हुँदैन भन्ने कानुनी व्यवस्था नरहेको उल्लेख गर्दै राष्ट्रपतिलाई राजनीतिक नेतृत्व लिन सुझाव दिएका हुन्।

ब्याजदर बढेपछि व्यापारी र बैंकर्सबीच द्वन्द्व, हस्तक्षेप नगर्ने पक्षमा राष्ट्र बैंक

बैंक तथा वित्तीय संस्थाले ब्याजदर बढाएको विषयमा निजी क्षेत्रका उद्योगी र व्यापारी असन्तुष्ट छन्। निक्षेपको ब्याज बढाउँदा कर्जाको पनि ब्याज बढ्ने भएकाले त्यसले उद्योग र व्यापार सञ्चालनमा नकारात्मक असर पार्ने भन्दै उनीहरू असन्तुष्ट बनेका हुन्।

निधिले छोडे पनि धनुषा-३ मा गठबन्धनको हानाथाप, को बन्ला जुलीको प्रतिस्पर्धी?

उता २०७४ सालमा धनुषा ३ बाट निर्वाचित सांसद एंव लोसपाका वरिष्ठ नेता राजेन्द्र महतोले यही क्षेत्रबाट चुनावी मैदानमा उत्रने तयारीमा छन् भने लालकिशोर साह, जितेन्द्रकुमार यादव, विजयकुमार भगत र सर्वजित ठाकुरको नाम सिफारिस गरेको छ।

प्रेमगीत–३ लाई लिएर किन आयो चलचित्र क्षेत्रमा हलचल?

‘प्रेमगीत–३’लाई लिएर नेपाली फिल्मकर्मीहरू विभाजित भएका छन्। कोही हिन्दी भर्सनलाई नेपाली फिल्मसरह कर छुट दिनुपर्ने र कोही दिन नहुने पक्षमा उभिएका छन्।

सरकारको आग्रह लत्याउँदै सीपीसीको सुरक्षा रणनीति बैठकमा राष्ट्रपति भण्डारी सहभागी

चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले बुधबार आयोजना गरेको भर्चुअल सम्मेलनमा राष्ट्रपति भण्डारीले रेकर्डेड भिडियो सन्देश पठाएको राष्ट्रपति कार्यालयले पुष्टि गरेको छ।

थप समाचार

नेपाल समय
प्रदेश न. २

मधेसमा मात्रै २४ हजार म्यादी प्रहरी खटाइने

आगामी ४ मंसिरमा हुने प्रतिनिधि सभा र प्रदेश सभा निर्वाचनमा मधेश प्रदेशमा करिब २४ हजार म्यादी प्रहरी खटाइने भएको छ।
नेपाल समय
प्रदेश न. २

मधेश प्रदेश : प्रदेशसभाबाट ५५ कानुन निर्माण, प्रदेशको नाम र राजधानी तोकिनु मुख्य उपलब्धि

मधेश प्रदेशको सांसदको पहिलो पाँच वर्षको कार्यकालमा प्रदेशसभाबाट ५५ कानुन निर्माण गर्नुको साथै प्रदेशसभाले नागरिकतासम्बन्धी सुझाव, लागुऔषध नियन्त्रण, बालविवाह र आर्थिकसम्बन्धी सार्वजनिक महत्वको र प्रदेश प्रहरी भर्नाका लागि सङ्कल्प प्रस्ताव प्रदेशसभाबाट पारित गरेको थियो।
नेपाल समय
प्रदेश न. २

मर्चवारबासीलाई सडकको सास्ती

गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलले मायादेवी–७ वनगाईमा मर्चवार सडकको केही भाग अधिग्रहण गरेपछि अर्को स्थायी सडक समयमा नबनाइदिँदा र माथिल्लो तहका सरकारले निर्माण थालेको बेथरी–खैरा सडक योजना निर्माण सम्पन्न नहुँदासम्मका लागि समस्या जटिल बन्दै गएको कांग्रेस क्षेत्रीय सभापति मुकेश यादवले बताए।
नेपाल समय
प्रदेश न. २

दलहरुलाई उम्मेदवार सिफारिस गर्न सकस

अधिकांश दलमा आकाङ्क्षी बढी देखिएकाले उम्मेदवार छनोटमा दलहरूलाई सकस भएको हो। तल्लो समितिबाट आएका सम्भावित उम्मेदवारको नाममा थप छलफल गरी प्रदेश समिति र केन्द्रीय समितिमा सिफारिस गर्न जिल्लास्थित राजनीतिक दलका नेताहरु जुटेका हुन्।
नेपाल समय
प्रदेश न. २

लोसपाबाट धनुषा-३ मा राजेन्द्र महतो एकल सिफारिस, एमालेबाट जुलीकुमारी

लोकतान्त्रिक समाजवादी पार्टी (लोसपा) ले धनुषा क्षेत्र नम्बर ३ बाट प्रतिनिधिसभाका लागि पार्टीका वरिष्ठ नेता राजेन्द्र महतोको नाम सिफारिस गरेको छ।

सूचना विभाग दर्ता नं.

८५८-२०७५/७६

सम्पर्क

House -138, Suruchi Marg, New Baneshwor, Kathmandu, Nepal
फोन : +977-1-4790242 / +977-1-4790040
इमेल : nepalsamayanews@gmail.com
  • प्रबन्ध निर्देशक
    तरुणप्रताप शाह
  • प्रधान सम्पादक
    नारायण अमृत
  • महाप्रबन्धक
    जीवन तिम्सिना