शुक्रबार, असार १७, २०७९

बालेनले मेयर जिते भने काम गर्न सक्लान्?

अनिल यादव  |  काठमाडौं, शनिबार, जेठ ७, २०७९

अनिल यादव

अनिल यादव

शनिबार, जेठ ७, २०७९, काठमाडौं

नेपाल समय
फाइल तस्बिर।

काठमाडौं- काँधमा देशको झन्डा ओढेर काठमाडौं महानगरको मेयर बन्‍न चुनावी मैदानमा होमिएका ३१ वर्षीय युवा बालेन शाह यतिखेर विजयोन्मुख छन्। यो रिपोर्ट तयार पार्दासम्म करिब ८४ हजार मतगणना हुँदा उनको मत संख्या ३१ हजार पुगिसकेको छ। गणना काठमाडौंको ‘कोर एरिया’भित्र प्रवेश गर्दा पनि उनको मतान्तर घटेको छैन, बरु १३ हजारभन्दा बढीले लिड गरिरहेका छन्। 

परिणाम जे आओस्, तर यथार्थ के हो भने यतिखेरको एउटा र्‍यापर तथा सिभिल इन्जिनियरको स्वतन्त्र ‘लौरो’ले पुराना र शक्तिशाली भनिएका राजनीतिक दलहरुको ‘सूर्य’ र ‘रुख’ लाई पनि नमिठोसँग हिर्काइरहेको छ- ठ्याक्क, ठ्याक्क, ठ्याक्क। अनि विश्लेषकहरु भनिरहेका छन्, ‘अहिले ब्यालेटबाट जे निस्किरहेको छ, त्यो मतमात्रै होइन, राजनितीक दलप्रति काठमाडौंबासीले पोखेको आक्रोश र वितृष्णा पनि हो।’

एउटा तप्काले त बालेनको स्वतन्त्र उम्मेदवारीलाई लिएर हिजैदेखि प्रश्न गरिरहेकै हो। तर, आज उनी विजयोन्मुख देखिँदै गर्दा त्यो प्रश्न झन् बढी पेचिलो बन्दै गएको छ- ‘के बालेन काठमाडौंको मेयर भए भने साँच्चै काम गर्न सक्लान् त?’ 

उनीहरु यो पनि सोधिरहेका छन्, ‘राजनीतिक दलहरुबाट निर्वाचित भएर आउने वडाध्यक्ष र सदस्यहरुले एउटा स्वतन्त्र उम्मेद्वारलाई सफल हुन देलान् त?’ 

यसमा हरेकका आ-आफ्नै मत-अभिमत छन्। तर, राष्ट्रिय सभा सदस्य एवम् संघीयताविद् डा. खिमलाल देवकोटा यसको जवाफ बालेन स्वयंमै निर्भर देख्छन्। ‘तपाईंले यदि निस्वार्थ तरिकाले काम गर्नुभयो, कुनै लोभलालच राख्नुभएन, सबैलाई समेटेर जान खोज्‍नुभयो भने मज्जाले सक्नुहुन्छ, नसक्ने भन्‍ने हुँदैन,’ उनी भन्छन्, ‘मैले बुझेसम्म काठमाडौं महानगरपालिकामा सबैभन्दा बढी जकडिएको समस्या भनेको कर्मचारीकै हो। अर्को महत्वपूर्ण कुरा, मेयरले निर्वाचित जनप्रतिनिधिको विश्वास जितेर काम गर्ने हो। सामूहिक र सर्वसम्मत निर्णय गरेर त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने हो। हो, कतिपय पुरानो संस्कार भनेर पार्टीसँग जोडिएकाले काम गर्न दिँदैनन् भन्‍ने पनि छ। तर यो चिरेर जानचाँही सकिन्छ।’

त्यसो त राजनीतिक र स्वतन्त्र उम्मेदवारका कतिपय एजेन्डा फरक पर्न सक्छन्। कतिपय मेयरले चाहेर मात्रै पनि हुन सक्दैनन्, नगर सभाले पास गर्नैपर्ने हुन्छ। बालेनले सम्झौता गर्नुपर्ने त्यस्ता धेरै अवस्था आउनसक्ने डा. देवकोटाका बताउँछन्।  ‘तर, बालेनप्रति मिडियादेखि सामाजिक सञ्‍जाल सबैको राम्रो सहयोग र समर्थन देखिन्छ,’ उनले भने, ‘त्यसैले जनताको हितमा काम गर्छु भन्दा राजनीतिक दललाई पक्कै दबाब सिर्जना हुन्छ। त्यत्तिकै काम गर्न दिन्‍न भन्‍न कहाँ सजिलो छ र? नागरिक, जनता र मुलुकुको हितमा छ भने उनी ती कामहरु मज्जाले गर्न सक्छन्। उनले उठाएका एजेन्डाहरु त त्यस्तो उडन्ते कहाँ छन् र, त्यही फोहोरमैला, ट्राफिक व्यवस्थापन लगायत आधारभूत विकासका कुरा त छन् नि। त्यो पनि गर्न नदिँदा उसको पछाडि जनता छैनन् र?’

त्यसो त स्वतन्त्र उम्मेद्वारसामु आइपर्ने सम्भावित अप्ठेराहरुबारे बालेन स्वयं जानकार नभएका होइनन्। चुनावी प्रचारप्रसारकै क्रममा उनीमाथि यो प्रश्न नउठेको पनि होइन। तर, उनले ०७४ मा निर्वाचित ललितपुरका मेयर चिरिबाबु महर्जनको उदाहरण दिँदै भनेका थिए, ‘उहाँ पनि त्यहाँ अल्पमतमा हुनुहुन्थ्यो। नगरसभामा अधिकांश एमालेबाट निर्वाचित हुनुहुन्थ्यो। तैपनि उहाँले काम गर्नुभयो। म पनि गर्छु, गरेर देखाउँछु।’

'पार्टीका मान्छेले गलत काम गर्दा पनि उसले कारबाही गर्न सक्दैन। मेयर आफै भ्रष्टाचारी भयो, पैसा खाने बाटोमा लाग्यो भने पो अरुले सपोर्ट गर्दैनन्। तर, मेयर ‘भिजनेरी’ छ, असल छ र पारदर्शी छ भने उसलाई सपोर्ट हुन्छ, यो मेरो विश्वास हो,' बालेनले भने।

उनले त्यतिबेलै घोषणा पनि गरेका छन्, ‘नगरसभाका बैठकहरु पारदर्शी बनाउँछु, लाइभ टेलिकास्ट या भिज्युअल माध्यममार्फत सार्वजनिक गर्छु। त्यसपछि बिना तर्क कसैले विरोध गर्न सक्छ भन्‍ने लाग्दैन।’

त्यतिबेला स्वतन्त्र उम्मेदवारीमार्फत प्रश्‍न उठिरहँदा बालेनले सधैँ स्थानीय निर्वाचन निदर्लीय नै हुनुपर्ने तर्क पनि गरे। ‘राजनीतिक पार्टीमा आबद्ध भएको मेयरले काम गर्न नसक्नुको कारण उ आफ्नो पार्टीप्रतिमात्रै बफादार हुन्छ,’ उनको तर्क छ,‘त्यसैले पार्टीका मान्छेले गलत काम गर्दा पनि उसले कारबाही गर्न सक्दैन। मेयर आफै भ्रष्टाचारी भयो, पैसा खाने बाटोमा लाग्यो भने पो अरुले सपोर्ट गर्दैनन्। तर, मेयर ‘भिजनेरी’ छ, असल छ र पारदर्शी छ भने उसलाई सपोर्ट हुन्छ, यो मेरो विश्वास हो।’

राजनीतिक विश्लेषक भाष्कर गौतम अहिले बालेन मेयर भएपछि काम गर्न दिन्छन् या दिँदैनन् भनेर भइरहेका टिप्पणीहरुलाई गैरराजनीतिक ठान्छन्। ‘काम गर्न दिने÷नदिने त्यो भविष्यको कुरा भयो। खासमा यो व्यवस्थापकिय कुरा हो,’  उनी भन्छन्, ‘राजनीतिक रुपमा मुल कुराचाँही बालेनसहित सबै स्वतन्त्र उम्मेद्वारको मुल एजेन्डा भनेको पारदर्शिता हुनुपर्छ। धेरैले पारदर्शितालाई भ्रष्टाचारसँगमात्रै जोडेर हेर्छन् तर यो यत्तिमात्रै होइन। स्वतन्त्र उम्मेद्वारको सबैभन्दा ठूलो तागत उसँग पार्टी हुँदैन, पार्टीको निर्देशनमा काम गर्नुपर्ने दबाब हुँदैन। त्यसैले यदि उसले सक्रिय सहभागिता, निर्णय पद्धती र समग्र शासकीय प्रक्रियाको हिसाबमा स्वतन्त्र काम गर्ने शैलीलाई स्थापित गर्न सक्यो भने त्यो सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक जित हुन्छ। त्यो गर्ने प्रतिबद्धता उसँग छ कि छैन, त्योचाँही हामीले सोध्‍ने हो।’ 

विश्लेषक गौतमलाई लाग्छ- स्वतन्त्रले उम्मेदवारले यदि आफ्नो राजनीतिक पुँजी चिन्‍ने र त्यसलाई अर्कै तरिकाले स्थापित गर्न सक्यो भने उनीहरुको राजनीति सफल हुन्छ। ‘दलहरुले बालेनलाई काम गर्न दिन्छन्, दिँदैनन् भन्‍ने कुरा दोस्रो हो। १० वटा पुल, सडक या टवर बनाएर सफल हुने भन्‍ने कुरा पनि दोस्रै हो,’ उनले भने, ‘मुल कुराचाहीँ उसलाई के काम गर्न दिएनन्, त्यसलाई पनि पारदर्शी रुपमा स्थापित गर्न सक्नु हो। र, अहिलेको राजनीतिको एउटा ठूलो अभाव पनि यही हो। हाम्रो समग्र शासकीय निर्णय पद्धतीमा, सहभागितामा र राज्यको श्रोतको प्रयोगमा एकदमै अपारदर्शि लोकतान्त्रिक व्यवस्था छ। तर, स्वतन्त्रलाई चाँही यो चिर्र्न सजिलो छ। किनभने उनीहरुसँग सांगठनिक भागबण्डा मिलाउनुपर्ने या अरु किसिमको अवरोध हुँदैन।’

त्यसो त सरकारले ०७४ मा जारी गरेको स्थानीय तहमा निर्वाचित जनप्रतिनिधिहरूका काम, कर्तव्य अधिकारसम्बन्धी स्थानीय तहको सेवा सञ्चालन तथा व्यवस्थापनसम्बन्धी आदेश हेर्दा मेयरको अधिकार कमजोर त छैन। बैठक बोलाउने र बैठकको अध्यक्षता गर्ने, बैठकको कार्यसूची तथा प्रस्ताव पेस गर्ने, आवधिक वा वार्षिक कार्यक्रम वा बजेट तयार गर्ने, उपमेयर, कार्यपालिकाका सदस्यहरूलाई कार्य विभाजन नियमावलीअनुसार कार्य जिम्मेवारी बाँडफाँड गर्ने, सभा र कार्यपालिकाको निर्णय कार्यान्वयन गर्ने र गराउने, अनुगमन तथा मूल्यांकन एवं समीक्षा गर्ने गराउने सबै मेयरकै जिम्मेवारीभित्र छ।