बिहीबार, भदौ २, २०७९

राजनीतिमा युवा चेत र सुझबुझ

राजनीति सुधार्न आफैँले राजनीति गर्नुपर्छ?
भानु बोखिम  |  काठमाडौं, सोमबार, असार १३, २०७९

भानु बोखिम

भानु बोखिम

सोमबार, असार १३, २०७९, काठमाडौं

नेपाल समय

के राजनीतिमा युवाको उपस्थिति वा रुचि पर्याप्त मात्रामा छैन? के राजनीति सुधार्न आफैँले राजनीति गर्नुपर्छ? 

राजनीतिको रुमानी परिकल्पनामा हराउनुभन्दा बढी उत्तर खोज्नु जरुरी छ। राजनीतिक घटनाक्रम नियालेर आशा र निराशाको चक्र अल्झिएको धेरै भइसक्यो। राजनीति त्यस्तो कुनै आदर्श काम पनि हैन, जसले सबैलाई खुशी बनाओस्। राजनीतिक घटनाक्रमले कोही न कोहीलाई निराश बनाउँछ नै, राजनीतिक निर्णय वा घटनाक्रमले बहुसंख्यकलाई खुशी बनाउनुपर्छ भन्ने हो। 

यो देशमा पटकपटक आन्दोलन भएका छन्। विभिन्न दर्शन वा सिद्धान्तले आशाको किरण देखाएको छ। विभिन्न राजनीतिक दलहरू परीक्षण भएका छन्। कुनै समय कांग्रेसप्रति अपार आस्था थियो। बिस्तारै त्यो आस्था कम्युनिस्टप्रति ढलेको थियो। तर कम्युनिस्ट होस् वा कांग्रेस, राजनीतिक दलको रुपमा उनीहरुको व्यवहार, उद्देश्य र जनताप्रतिको उत्तरदायित्वमा उस्तै सावित भएका छन्। अहिले हामी लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा छौँ। दुर्भाग्य, लोकतन्त्र चुनावदेखि चुनावसम्म मात्र भन्ने भएको छ।

पछिल्लो चुनावले राजनीतिमा चासो राख्नेको मनोविज्ञान बदलिदिएको देखिन्छ। एक महानगर र दुई उपमहानगरमा स्वतन्त्र उम्मेदवारले चुनाव जितेपछि स्वतन्त्र उम्मेदवारी घोषणा गर्नेको लर्को लागेको छ। साथै, सेलिब्रिटी पत्रकारको रुपमा चिनिएका रवि लामिछानेले राजनीतिक दल नै खोलेर राजनीतिमा होमिएका छन्। स्वतन्त्र उम्मेदवारी घोषणा गर्ने उम्मेदवार र नयाँ दल खोल्ने लामिछानेको उद्देश्यको सार एउटै हो। पुराना राजनीतिक दलले काम गरेनन्। उनीहरूमा नैतिकता र जनताप्रतिको उत्तरदायित्वको खडेरी देखियो। त्यसैले 'हामी आएका छौँ' भन्दैछन् स्वतन्त्र व्यक्ति र 'दलहरू'। 

पुराना राजनीतिक दलले काम गरेनन्। उनीहरूमा नैतिकता र जनताप्रतिको उत्तरदायित्वको खडेरी देखियो। त्यसैले 'हामी आएका छौँ' भन्दैछन् स्वतन्त्र व्यक्ति र 'दलहरू'।

अर्कोतिर, भोलिका मतदातामध्ये कतिपय उनीहरुलाई समर्थन गर्दै रुमानी सपनामा हराउन थालेका छन्। कतिपयले स्वतन्त्र उम्मेदवारी घोषणा वा रुमानी सपनाजस्तो नभएको टिप्पणी गरिरहेका छन्। सामाजिक सञ्जालमा छाएको विचार वा प्रतिक्रियाले दुवै खालको सोच, चाहना र परिकल्पनालाई प्रतिबिम्वित गरिरहेको छ। राजनीतिको आदर्श परिकल्पनामा पक्ष र विपक्षमा बहस गरेर परिवर्तन हुँदैन। यसले सामाजिक सञ्जालमा वा कुनैपनि जमघट तथा भेटघाटमा वादविवादको खुराक मात्र मिल्छ। 

के राजनीतिमा युवाको उपस्थिति वा रुचि पर्याप्त मात्रामा छैन?

हामीमा युवाको रटान राम्रै लगाउछौँ। युवा सोच, जोश र उमेरले हुन्छ। तर हामी उमेरको युवा मात्र खोजिरहेका छौँ भन्दा अतिशयोक्ति नहोला। उसको चेतना स्तर र काम गर्ने क्षमता वा उर्जालाई खासै ध्यान दिइरहेका हुदैनौँ। युवाको संख्या बढी भएको ठाउँ हो नेपाल। भलै, युवाको संख्या बढी हुनुको कारकतत्व असल छैनन्। आजको मितिसम्म यो देशमा युवाको संख्या धेरै छ। दुःखको साथ भन्नुपर्छ, हामीसँग उमेरले युवाको संख्या धेरै छ तर विवेक, सोच र सिर्जनात्मकताका हिसाबले युवा कम छौँ। स्वार्थले भरिएको युवा धेरै छौँ। फराकिलो र उद्धार सोचका युवा कमै छौँ। फरक विचारलाई सम्मान गर्ने र फराकिलो दृष्टि राख्ने युवा कम छौँ। यद्यपि युवा आउनुपर्छ भनेर रटान लगाउन छोड्दैनौँ। युवाको आगमन नै सबथोक हैन भन्ने बुझ्न पनि जरुरी छ। यहाँ युवा आउनु पर्छ भनेर बराल्ने अनि आफ्नो स्वार्थपूर्ति गर्नेको जमात छ। त्यो जमातको स्वार्थ नबुझ्नु वा स्वार्थसिद्ध गर्ने आधार मात्र भन्नु आमयुवाको नियति हो।  

राजनीतिमा युवालाई स्थानको कुरा गरिरहेका छौँ। कुनै पनि राजनीतिक दलको उपल्लो तहमा उमेरका युवा कम नै छन्। तर त्यहाँ पुगे भने युवाको भूमिका कस्तो हुन्छ? उनीहरू कतिको प्रभावकारी ठहरिन्छन्? त्यो एकाध नेतृत्वमा वा राजनीतिक दलको उपल्लो तहमा पुगेका युवाले देखाइसकेका छन्। साथै मिहीन रुपले राजनीतिक दलको सदस्यता लिएको युवाको क्रियाकलाप र सोच अध्ययन गर्‍यौँ भने कुरा प्रष्ट हुन्छ। युवा स्वार्थी छ। निश्चय नै स्वार्थले नै हो मानिसलाई केही गर्न प्रेरित गर्ने। स्वार्थले सपना देखाउँछ। सपनाले अघि बढ्न उत्प्रेरित गर्छ। स्वार्थ यति निकृष्ट पनि हुनुहुँदैन ताकि कुनै पनि व्यक्ति आफ्नो हित मात्र सोच्न पुगोस्। 

कुनै पनि दल विशेषले नारा लगाउनु पर्‍यो भने युवाको उपस्थिति बाक्लै हुन्छ। हरेक निर्वाचनमा दौडधुप गर्ने वा घरदैलौ गर्ने कार्यकर्ताको उमेर नियालौँ। उनीहरु युवा नै छन्। उनीहरू राजनीतिक दलमा आबद्ध भएकै व्यक्ति हुन्। उनीहरु आफ्नो दलको योजना वा उद्देश्यलाई आलोचनात्मक दृष्टिले विरलै हेर्छन्। उनीहरुको उद्देश्य आफ्नो दललाई जिताउनु मात्र हो। आफ्नो दललाई जिताएमा आफूलाई लाभ मिल्छ। 

इमान्दार युवालाई राजनीतिमा प्रवेश गर्ने बाटो खै त? यो प्रश्न उठ्न सक्छ। प्रश्न युवाको इमानदारिताको मात्र हैन। सिंगो सामाजिक संरचनाको हो। सामाजिक, सांस्कृतिक अभ्यास, हाम्रो सामाजीकरण र साथै हाम्रो आर्थिक अवस्था र विकासको गतिविधिले निर्माण गरेको मनोविज्ञानको पनि हो। 

हामीमा युवाको रटान राम्रै लगाउछौँ। युवा सोच, जोश र उमेरले हुन्छ। तर हामी उमेरको युवा मात्र खोजिरहेका छौँ भन्दा अतिशयोक्ति नहोला। उसको चेतना स्तर र काम गर्ने क्षमता वा उर्जालाई खासै ध्यान दिइरहेका हुदैनौँ।

सामाजिक, सांस्कृतिक अभ्यासले ठूलोलाई पुग्ने खालको छ। हाम्रो सामाजिकीकरणले नै ठूलोको महत्त्व देखाउँछ। यस्तोमा जसै ठूलो हुनु छ मानिसलाई। यो मनोविज्ञान राजनीति गर्नेमा पनि लागू हुन्छ। ठूलो हुनुको अर्थ सबैलाई दबदबामा राख्नु हो। ठूलो हुनुको अर्थ हैकम चलाउनु हो। यो आफैँमा यस्तो चरित्र हो, जो एकपटक लागेपछि गुमाउन चाहँदैन। समाज र सामाजिकीरणले निर्माण गरेको यस्तो मनोविज्ञान राजनीतिमा लागेकामा प्रसस्तै देखिन्छ। आफू नेतृत्वमा पुग्ने हुटहुटी र अभिलाशा प्रसस्तै हुन्छ। अरुलाई पनि नेतृत्वको अवसर दिनुपर्छ भन्ने नैतिकता र आदर्श पटक्कै देखिँदैन। यस्तो संस्कारले मानिसले हासिल गर्न मात्र सिकाउँछ। हासिल मात्र गर्न चाहनेले प्रतिस्पर्धात्मक पद्धतिभन्दा बढी गुलामी संस्कारमा बढी विश्वास गर्छ। गुलामी संस्कारको आफ्नै संरचना हुन्छ, जहाँ आदर्श, नैतिकता र साहस ओझेलमा पर्छन्। जो कोही नेतृत्वमा पुगेपनि गुलामी मनोविज्ञानले दिन परिणाम उस्तै नै हो। 

राजनीति सुधार्नको लागि आफै राजनीतिमा संलग्न हुनुपर्छ? 

महत्वपूर्ण कुरा राजनीतिप्रति कति सचेत छौँ भन्ने हो। राजनीतिप्रतिको घृणा र आशक्ति दुवै खराब हुन्। हामी मध्ये धेरै यस्तै सोच राख्छौँ। कसैलाई अति घृणाभाव छ। कसैलाई अति आशक्ति छ। यी दुवैले हाम्रो राजनीतिक सहभागितालाई प्रभावकारी बनाउँदैनन्। राजनीतिक सहभागिता प्रभावकारी नहुनु नै कुनैपनि देशको राजनीतिमा बेथिति आउनु हो। 

हामीसँग उमेरले युवाको संख्या धेरै छ तर विवेक, सोच र सिर्जनात्मकताका हिसाबले युवा कम छौँ। स्वार्थले भरिएको युवा धेरै छौँ। फराकिलो र उद्धार सोचका युवा कमै छौँ। फरक विचारलाई सम्मान गर्ने र फराकिलो दृष्टि राख्ने युवा कम छौँ। युवाको आगमन नै सबथोक होइन भन्ने बुझ्न पनि जरुरी छ। यहाँ युवा आउनुपर्छ भनेर बराल्ने अनि आफ्नो स्वार्थपूर्ति गर्नेको जमात छ।

राजनीति सुधार्नको लागि राजनीतिमै लाग्नुपर्छ भन्ने छैन। कसैलाई राजनीति गर्न मन छ। राजनीतिमा गएर केही गर्ने सोच छ भने त्यसलाई सम्मान गर्नुपर्छ। तर राजनीतिमा सुधार मैले मात्र गर्न सक्छु। राजनीतिमा अब मेरो नीति, कार्यक्रम तथा सिद्धान्तले मात्र काम गर्छ भन्ने खालको सोच छ भने यो एउटा भ्रम हो। निश्चय नै शक्तिको खेल भएको राजनीतिलाई सुधार्न जरुरी छ। यो काम आजको भोलि हुँदैन भन्ने बुझ्न पनि जरुरी छ। चाँडै भए राम्रो हो, तर सुधारको काम चाँडै हुँदैन। हुनको लागि समाजले ठूलै उथलपुथलको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ। कतिपय अवस्थामा उथलपुथलको बाबजुद तल्लो तह, वर्ग वा सीमान्तकृतलाई परिवर्तनको पर्याप्त महसुस हुँदैन। यस्तो बेला राज्य, समाज र त्यसको सरहदभित्र रहेका मानिसले ठूलो मूल्य चुकाएको महसुस गर्छन्। यस्तो मनोविज्ञान पनि देश तथा देश विकासको लागि प्रत्युत्पादक नै ठहरिन्छ। 

तसर्थ, कुनैपनि पेसामा सफलता प्राप्त गरेपछि राजनीतिमा जानु स्वागतयोग्य काम हो। तर राजनीतिमा मैले लक्ष्य प्राप्त गर्नैपर्छ भन्नु चाहिँ मुर्खता हो। लोकतान्त्रिक विधि तथा प्रणालीमा राजनीतिक सफलताका आफ्नै प्रक्रिया छन्। भलै राजनीति सुधारको लागि सबैले भूमिका खेल्न सक्छन्। राजनीति दलमा आबद्ध नेता वा कार्यकर्ताले मात्र सुधार्ने होइन। भलै सुधारको लागि उनीहरूको भूमिका अहम् हुन्छ। यद्यपि राजनीतिलाई प्रभाव पार्ने हाम्रा खराब संस्कार, आचरण र स्वार्थहरू पनि प्रमुख हुन्। सोच र आचरण सुधारको लागि सबैले आफ्नो क्षमता, विज्ञताअनुसार भूमिका खेल्न सक्छन्। 

राजनीतिमा युवाको सहभागिताको मात्र अर्थ छैन। अर्थपूर्ण सहभागिता हुनुपर्छ। राजनीति सुधार्नको लागि राजनीतिक दलमै आबद्ध हुनुपर्छ भन्नु अतिशयोक्ति हो। राजनीतिक चेत र सुझबुझ भएकाले जनाउने राजनीतिक सहभागीले पनि सुधारको लागि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।


प्रकाशित: June 27, 2022 | 07:34:29 काठमाडौं, सोमबार, असार १३, २०७९

तपाईं को प्रतिक्रिया

तपाईं को प्रतिक्रिया

ट्रेंडिंग

कांग्रेस केन्द्रीय समितिमा थपिँदै आठ महिला

संविधानअनुसार अहिले कांग्रेसको केन्द्रीय समितिमा महिलाको संख्या ३३ प्रतिशत नपुगेका कारण ३३ प्रतिशत पु¥याउन आठ जनालाई केन्द्रीय समितिमा मनोनयन गर्न लागिएको हो।

पञ्चायती व्यवस्थाका हार्डलाइनर मरीचमानको अविचलित राष्ट्रवाद

तीन दशक लामो पञ्चायती व्यवस्थाका अन्तिम प्रधानमन्त्री मरीचमान सिंह २०४६ को बहुदलीय व्यवस्थाका कारण राजा वीरेन्द्रबाट बर्खास्तीमा परे। त्यो समय कसैसँग नझुक्ने अडान लिएर बसेका मरीचमान भारतको नाकाबन्दी, जनआन्दोलनको उभारलगायत यिनै र यस्तै घटनाक्रमले कतै नायक बने, कतै खलनायक।

आरजुबारे देउवाको त्यो वचन तर यो प्रयास!

पार्टी सञ्चालनका सन्दर्भमा होस् वा सरकार सञ्चालनमै पनि किन नहोस्, आरजु हावी भइरहेकी छन्। यसलाई राजनीतिक जानकारहरुले देउवाको उत्तराधिकारी हुने प्रयासका रुपमा बुझेको देखिन्छ।

प्रचण्डसामु बाबुरामको 'बाध्यात्मक शरण'

सात वर्षअघि माओवादी विचारधाराको औचित्य समाप्त भएको घोषणा गरेर कम्युनिस्ट विचारधारा पूर्ण रूपमा त्यागेको बताएका बाबुराम नयाँ पार्टी खोलेर पनि राजनीति उँभो लाग्ने छनक नदेखिएपछि प्रचण्डतिरै लहसिनुपर्ने बाध्यतामा पुगेका छन्।

२०७४ मा जसले जिताए, तिनै बन्नेछन् विष्णु पौडेलको तगारो

रुपन्देहीको निर्वाचन क्षेत्र नम्बर २ बाट लगातार पछिल्ला ३ निर्वाचन जितेका विष्णु पौडेल नै एमालेबाट निर्विकल्प उम्मेदवार हुन्। पौडेलले २०६४, २०७० र २०७४ को निर्वाचनमा क्रमशः भक्ति पाण्डे, डा. बाबुराम भट्टराई र युवराज गिरीलाई हराएका थिए।

राष्ट्रपतिद्वारा नागरिकता विधेयक फिर्ता : अब के हुन्छ?

यसअघि तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले ल्याएको नागरिकता अध्यादेश भने जारी गरेकी थिइन्। असंवैधानिक रुपमा संसद् विघटन गर्दै ल्याएको नागरिकता अध्यादेश जारी गरेकी राष्ट्रपति भण्डारीले संसद्‌बाट पारित गरेको विधेयक भने फिर्ता गरेकी हुन्।

तालाबन्दी र तोडफोडले बिगारेको त्रिवि : माग एउटा, नियत अर्कै!

पछिल्लो समय भने तालाबन्दी राजनीतिक पाटोसँग भन्दा पनि लेनदेनको पाटोसँग जोडिएको उपप्राध्यापक रेशम थापा बताउँछन्। ‘पहिला राजनीतिक कारण हुन सक्थ्यो। तर, हिजोआज यो बिल्कुल आर्थिक पाटोसँग जोडिएको छ। लनेदेनको कुरा मिले ताला खुल्छ। नत्र लागिबस्छ,’ थापाले भने।

नयाँ तलबमान र ग्रेड लागू गर्ने मन्त्रिपरिषद्को निर्णय

सरकारले सबै राष्ट्र सेवक कर्मचारीहरूको नयाँ तलबमान र ग्रेड स्वीकृत गरेको छ।

यी ३२ निर्वाचन क्षेत्र, जहाँ गठबन्धनलाई पर्न सक्छ सिट बाँडफाँटमा सकस

२०७४ मा बाम गठबन्धन बनाएर संघीय सांसद भएकाहरू दल बदल र पाँच दलीय गठबन्धनभित्र समेटिएपछि आउँदो चुनावमा कांग्रेसका आकांक्षी उम्मेदवार र सत्ता साझेदार दलका नेताहरू आ–आफ्नो दाबीसहित टिकटका लागि दौडधुप गर्दै छन्।

यी कांग्रेस नेता जो अहिले गुमनाम छन्

गुमनाम नेताको अग्रपंक्तिमा छन्- पूर्वमहामन्त्री तारानाथ रानाभाट, केबी गुरुङ, पूर्वमन्त्री बलदेब शर्मा मजगैया, विनयध्वज चन्द।

थप समाचार

नेपाल समय
विचार

भारतीय कूटनीतिको ७५ वर्ष : उस्तै छन् चुनौती

अमेरिका र चीनबीचको महाशक्ति संघर्षमा दक्षिण एसिया तानिँदै जाँदा बाह्य स्वार्थ र प्रभावले यस उपमहाद्वीपको राजनीतिलाई जटिल बनाउँछन् भन्ने बुझ्नुपर्छ। त्यसैले भारतको निरन्तर रुपान्तरणका लागि नजिकका छिमेकी देश र हिन्द महासागर क्षेत्रमा शान्ति कायम गर्न कडा मिहिनेत गर्नुपर्नेछ।
नेपाल समय
विचार

जवाफदेहिता र आर्थिक पारदर्शिताबारे मौनता किन?

जवाफदेहिता र सुशासनको कुरालाई एकछिन पाखा लगाएर सार्वजनिक सरोकारका विषयको सूचना सम्प्रेषणको मात्र पनि कुरा गर्ने हो भने उस्तै अवस्था छ।
नेपाल समय
विचार

समाधान होइन 'राइट टु रिजेक्ट'

संविधान निर्माणका क्रममा सर्वोच्च अदालतले ‘राइट टु नो भोट’ व्यवस्था गर्न सरकार, निर्वाचन आयोग र व्यवस्थापिका संसद्को नाममा निर्देशनात्मक आदेश दिइसकेको अवस्थामा राजनीतिक दलहरू यो माग सम्बोधन गर्न उत्साहित देखिँदैनन्।
नेपाल समय
विचार

अध्येता हरि शर्माको मिडिया नजरः पत्रकार पत्रकारजस्ता छैनन्, सम्पादक व्यवस्थापक भए

पत्रकारिता सार्वजनिक क्षेत्रमा काम गर्ने जवाफदेहिता, जिम्मेवारसहितको मर्यादित पेसा भएकाले पत्रकारले रिपोर्टिङ गर्दा देश, जनताको हितमा सूचना प्रवाहित गर्नु अनिवार्य सर्त हो। पत्रकारको व्यक्तिगत स्वार्थको तह कति हो, त्यसको व्याख्या स्पष्ट गर्न आवश्यक छ।
नेपाल समय
विचार

किन त्रासद छ ताइवानको आसन्न संकट?

यद्यपि ताइवानमा आज बढेको तनावका लागि पेलोसी कमै मात्र जिम्मेवार छन्। एसिया भ्रमणका क्रममा उनी ताइपेइ नगएको भए पनि ताइवानप्रति चीनको विजिगिषा बढ्दै जाने थियो जसले निकट भविष्यमा अर्कोतर्फको ताइवान संकट निम्त्याउनेछ।

सूचना विभाग दर्ता नं.

८५८-२०७५/७६

सम्पर्क

House -138, Suruchi Marg, New Baneshwor, Kathmandu, Nepal
फोन : +977-1-4790242 / +977-1-4790040
इमेल : nepalsamayanews@gmail.com
  • प्रबन्ध निर्देशक
    तरुणप्रताप शाह
  • प्रधान सम्पादक
    नारायण अमृत
  • महाप्रबन्धक
    जीवन तिम्सिना