मंगलबार, असोज ११, २०७९

पहिचानको आन्दोलनः सहअस्तित्वको खोजी कसरी गलत हुन्छ?

भानु बोखिम  |  काठमाडौं, आइतबार, जेठ २२, २०७९

भानु बोखिम

भानु बोखिम

आइतबार, जेठ २२, २०७९, काठमाडौं

नेपाल समय

व्यापरिक हिसाबले सफल सावित हुँदै गएको चलचित्र ‘कबड्डी ४’ विवादमा फस्न पुग्यो। चलचित्रको टिम र अर्काे पक्षले बेलैमा मेलमिलाप गरेर द्वन्द्वको निर्क्योल गरे। तर यसकै लेखकले यही विवादमा जोडेर पहिचानको आन्दोलन खराब रहेछ भनिदिए। अहिले मूलधारे मिडियामा यसको खासै चर्चा छैन। तर सामाजिक सञ्जाल र पहिचान पक्षधरमा यसको चर्चा राम्रै भइरहेको छ। 

उपेन्द्र सुब्बा स्वयंको लेखकीय पहिचान आदिवासी संस्कृति, जीवनशैली र अनुभवसँग जोडिएर आउँछ। उनका धेरै कविता र कथा लिम्बू संस्कृति र जीवनशैलीसँग नजिक छन्। लेखक स्वयं लामो समय सिर्जनशील अराजकताको आन्दोलनमा रहे। कुन मनोदशामा लेखकले पहिचानको आन्दोलन खराब भने? त्यसको रहस्य बाहिर आउने अपेक्षा नराखेकै राम्रो। तर सिर्जनशील अराजकताको उद्देश्य किनाराकृत समुदायको सौन्दर्य शास्त्र पनि साहित्यमा समेटिनुपर्छ भन्ने हो। यी कुरा यसका अभियन्ताबाटै बेलामौकामा सुन्दै आएको हो।

सिर्जनशील अराजकता पहिचानको आन्दोलनको एक रुप हो। कुनैपनि आन्दोलन उत्पीडित, उपेक्षित र किनाराकृतको अधिकार वा उन्नतिको लागि हुन्छ। कुनै पनि सम्भ्रान्त वर्गको हितको लागि आन्दोलनको जरुरी हुँदैन। किनभने राज्यको शक्ति यहि वर्गसँग हुन्छ। यस अर्थमा पहिचानको आन्दोलन भनेको पनि उपेक्षित र सिमान्तकृतको जाति, भाषा, धर्म तथा संस्कृतिलाई उकास्न गरिएको आन्दोलन हो। यो समान र सहअस्तित्वको लडाइँ हो। यसले लोकतन्त्रको विश्वव्यापी मान्यतामा आधारित स्वतन्त्रता, समानता र मानव अधिकारको वकालत गर्छ। लोकतन्त्रको विश्वव्यापी मूल्यमान्यतामा आधारित आन्दोलन कसरी खराब हुन सक्छ? 

मानवता, स्वतन्त्रता र समानताको लडाइँ कहिले पनि खराब हुँदैन। यस अर्थमा पहिचानको आन्दोलन कहिले पनि खराब हुन सक्दैन। यो मानव संसारलाई सुन्दर र समृद्ध बनाउने लडाइँ हो। पहिचानको आन्दोलन भनेको सहअस्तित्वको खोजी हो। यो निषेधको राजनीति हैन। सिद्धान्ततः यो कहिले पनि खराब हुन सक्दैन। भलै, यसलाई अगाडि बढाउने क्रममा गल्ती कमजोरी भएका हुन सक्छन्। कुनै पनि आन्दोलन तथा मुद्दा सिद्धान्त अनुरुप नहुँदा खराब परिणामहरु निस्कन सक्छन्। यसको अर्थ यो हैन कि मुद्दा वा आन्दोलन गलत थियो। गलत त सहि ढंगले आन्दोलन अघि बढाउन नसक्नु हो। साथै, आन्दोलनको नाममा देखिने कमजोरी वा समस्याको हल खोज्न नसक्नु हो। 

सिर्जनशील अराजकता पहिचानको आन्दोलनको एक रुप हो। कुनैपनि आन्दोलन उत्पीडित, उपेक्षित र किनाराकृतको अधिकार वा उन्नतिको लागि हुन्छ। कुनै पनि सम्भ्रान्त वर्गको हितको लागि आन्दोलनको जरुरी हुँदैन। किनभने राज्यको शक्ति यहि वर्गसँग हुन्छ। 

नेपालमा अहिले कम्युनिष्ट भनाउँदाहरुको वर्चश्व छ। उनीहरुको सैद्धान्तिक धरातल मार्क्सवाद हो। तर उनीहरुमा चरम पुँजीवादी मोह देखिएको छ। आफूले वकालत गर्ने सिद्धान्तलाई व्यवहारमा उतार्न नसक्नु नेपालको कम्युनिष्टहरुको समस्या हो। यसको आधारमा मार्क्सवाद ढोंग हो भन्न मिल्दैन। नेपालमा अहिले संसदीय व्यवस्थाको अभ्यास भइरहेको छ। नेपालको संसदीय व्यवस्थामा दुई तिहाइ बहुमत हुँदा पनि सरकार सञ्चालनमा समस्या आएका छन्। कहिले दरबारको हस्तक्षेत त कहिले ठूलो दलको नेताको दम्भले यो व्यवस्थामा धावा बोल्ने काम भएको छ।

यसको मतलब नेपालमा संसदीय व्यवस्था फाप्दैन भन्नु पूर्वाग्राही सोच हुन्छ। व्यवस्था कति प्रभावकारी हुन्छ भन्ने कुरा व्यक्तिको नियतमा पनि भर पर्छ। व्यक्तिको नियतमै खोट भएपछि कुनैपनि व्यवस्था अफापशिद्ध नै हुन्छ। यहि कुरा पहिचानको आन्दोलनमा पनि लागू हुन्छ। सिद्धान्ततः पहिचानको आन्दोलनमा कुनै खराबी छैन। यो आन्दोलन दबितहरुको हितमा गरिएको प्रयास हो। 

कुनै पनि समुदाय विशेषमा आफ्नो गल्ती ढाकछोप गरिने कामप्रति चिन्ता प्रकट गरिँदै आएको छ। यो घटना र गुनासो दुवै पहिलो हैनन्। कुनैपनि समुदायले आफ्नो समुदायको व्यक्तिमाथिको कुनैपनि आक्षेप सुन्न चाहँदैन। यो समस्या हाम्रो नेपाली समाजमा व्याप्त छ। तर यो पहिचानको आन्दोलनको परिणाम भने हैन। कसैले पहिचानको आन्दोलनको परिणाम भएको दाबी गर्छ भने उसले नेपाली समाजको अध्ययन राम्रोसँग गरेको छैन भनेर बुझ्नुपर्छ। यी समस्यामा हाम्रो सामाजिकरणको गहिरो भूमिका छ। सामाजिक, सांस्कृतिक स्तरिकरणले आफ्नोको गल्ती ढाकछोप गर्नलाई प्रेरित गरेको छ। धेरै हदसम्म सामाजिक संरचनाले पनि भूमिका खेलेको छ। 

हाम्रो सामाजिकरणमा सामाजिक तथा सांस्कृतिक स्तरिकरणको भूमिका महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ। हाम्रो समाजमा विभिन्न जाति, समुदायहरु छन्। ती समुदायहरु एक अर्कासँग फरक मात्र भनिएको छैन, ती जातिहरु एकभन्दा अर्काे ठूलो वा सानो भनेर स्तरिकरण पनि गरिएको छ। जात व्यवस्थामा आधारित समुदायमा कुनैपनि जाति मिहिनेत र प्रयासले उच्च हुन सक्दैन। आफू कुन जातमा जन्मियो, त्यसको आधारमा उनको तह निर्माण हुन्छ। यसरी माथि जान नपाएपछि आफू तल परिने चिन्तामा पिरोलिएको छ हाम्रा जाति तथा समुदायहरु। यसले गर्दा समुदायहरुबिच एकअर्कासँग सहकार्यको भावना विकास भएको छैन। केही हदसम्म विकास भएको छ तर पूर्ण रुपमा छैन।

हिजोको दिनमा एकअर्कासँग भएको असुरक्षाको भावना आज पनि कायम छ। साथै आफू ठिक हुँ भन्ने अभिमान हरेक जाति र समुदायमा छ। सही छु भन्ने अभिमान तथा असुरक्षाको भावनाले कुनै पनि समुदायले आफ्नो गल्ती देखिरहेको हुँदैन। गल्ती नै भए पनि ठूलो स्वरमा प्रतिरोध गरेर आफ्नो गल्ती लुकाउने प्रयास गर्छ। यो हाम्रो सामाजिकरणको परिणााम हो, पहिचानको आन्दोलनको हैन। यो समस्या पहिचानको आन्दोलन शुरु हुनुभन्दा धेरै अघि देखिको हो। त्यसैले पहिचानको आन्दोलनले हामीबाट मेरो भन्नेमा पुर्यायो भन्नु सही विष्लेषण हुन सक्दैन। 

हाम्रो सामाजिक संरचना र अभ्यासले फरक जाति समुदायसँग फरक ज्ञान र दर्शन हुन्छ भनेर सिकाएन। आफूमा जे छ, त्यो नै उत्तम ज्ञान र दर्शन भन्ने सिकायो। हामीलाई अरु जाति र समुदायसँग अन्तरक्रिया र सहकार्य गर्नुपर्छ भन्ने सिकाएन। तर पहिचानको आन्दोलनले कम्तिमा किनाराकृतबीच सहकार्यको अभ्यास शुरु भएको छ।

साथै, पहिचानको आन्दोलनले स्थापितको कला, धर्म तथा संस्कृतिलाई अस्वीकार गरेको हैन। यसले आफ्नो कला, संस्कृति, भाषा तथा धर्मको पनि सम्मान हुनुपर्छ भनेको मात्र हो। अरुको भाषा, धर्म, कला तथा संस्कृतिलाई निषेध गर्नुपर्छ भनेको छैन। तसर्थ, हामीबाट मेरो भन्ने भावना पहिचानको आन्दोलनको परिणाम हैन। 

पहिचानको आन्दोलनका नाममा आफ्नो दुनो सोझ्याउने काम नभएका हैनन्। पहिचानको आन्दोलनलाई अतिरञ्जित गर्ने प्रयास पनि भएको छ। हरचिज राजनीतिकरण भएको ठाउँमा पहिचानको आन्दोलन राजनीतिबाट अछूतो छ भन्नु कोरा आदर्श हुन्छ। यद्यपि सिद्धान्त त पहिचानको आन्दोलन अधिकारको आन्दोलन पनि हो। अधिकारको आन्दोलनले सदैव जिम्मेवारी बोधको अपेक्षा राख्छ। यसले अपराधलाई ढाकछोप गर्ने परिकल्पना गर्दैन। 


प्रकाशित: June 5, 2022 | 07:34:14 काठमाडौं, आइतबार, जेठ २२, २०७९

तपाईं को प्रतिक्रिया

ट्रेंडिंग

चीनमा सैन्य 'कू' को हल्ला, राष्ट्रपति सी नजरबन्दमा छन् त?

सोसल मिडियामा भने सीबारे अनेकन 'हल्ला' भइरहेका छन्। चीनियाँ राष्ट्रपति सीलाई वास्तवमा के भएको भन्‍ने कुरालाई सहजै भन्‍न सकिँदैन।

समान अवसरको मागसहित शेखर समूहले खवरदारी सभा गर्ने

नेपाली कांग्रेसको डा. शेखर कोइराला समूहले पार्टीभित्र समान अवसर र न्यायका लागि खवरदारी सभा आयोजना गर्ने भएको छ।

लेखक केशव दाहालको 'माधवी ओ माधवी' सार्वजनिक

'मोक्षभूमि' उपन्यासका लेखक केशव दाहालको गैरआख्यान निर्बन्ध लेखन संगालो 'माधवी ओ माधवी' शुक्रबार विमोचन गरिएको छ।

काठमाडौंका १० निर्वाचन क्षेत्र : पुराना दललाई स्वतन्त्र र नयाँ दल चुनौती

स्वतन्त्रदेखि झिनामसिनाका पार्टीबाट उम्मेदवारी घोषणा गरिएपछि संघीय राजधानीसमेत रहेको काठमाडौंका १० निर्वाचन क्षेत्रमा ठूला दलहरूलाई चुनाव जित्न गठबन्धनको भर। गठबन्धन गर्दा कांग्रेसको सुरक्षित किल्ला अन्य दललाई सुम्पिनुपर्ने बाध्यता।

वित्तीय संघीयता मजबुत बनाउन राजनीतिक र प्रशासनिक इच्छाशक्ति आवश्यक

राजस्व बाँडफाँटका कतिपय मुद्दामा केन्द्र, प्रदेश र स्थानीयबीच समन्वय अभाव देखिन्छ। यसका लागि वित्तीय हस्तान्तरण ऐनमा केही संशोधन गरेर अगाडि बढ्न आवश्यक छ।

कार्यकालपछि राष्ट्रपति भण्डारीले राजनीतिक नेतृत्व गरे अति राम्रो : गोकुल बाँस्कोटा

बिहीबार ट्विट गर्दै बाँस्कोटाले पूर्वराष्ट्रपतिले राजनीति गर्नु हुँदैन भन्ने कानुनी व्यवस्था नरहेको उल्लेख गर्दै राष्ट्रपतिलाई राजनीतिक नेतृत्व लिन सुझाव दिएका हुन्।

ब्याजदर बढेपछि व्यापारी र बैंकर्सबीच द्वन्द्व, हस्तक्षेप नगर्ने पक्षमा राष्ट्र बैंक

बैंक तथा वित्तीय संस्थाले ब्याजदर बढाएको विषयमा निजी क्षेत्रका उद्योगी र व्यापारी असन्तुष्ट छन्। निक्षेपको ब्याज बढाउँदा कर्जाको पनि ब्याज बढ्ने भएकाले त्यसले उद्योग र व्यापार सञ्चालनमा नकारात्मक असर पार्ने भन्दै उनीहरू असन्तुष्ट बनेका हुन्।

निधिले छोडे पनि धनुषा-३ मा गठबन्धनको हानाथाप, को बन्ला जुलीको प्रतिस्पर्धी?

उता २०७४ सालमा धनुषा ३ बाट निर्वाचित सांसद एंव लोसपाका वरिष्ठ नेता राजेन्द्र महतोले यही क्षेत्रबाट चुनावी मैदानमा उत्रने तयारीमा छन् भने लालकिशोर साह, जितेन्द्रकुमार यादव, विजयकुमार भगत र सर्वजित ठाकुरको नाम सिफारिस गरेको छ।

प्रेमगीत–३ लाई लिएर किन आयो चलचित्र क्षेत्रमा हलचल?

‘प्रेमगीत–३’लाई लिएर नेपाली फिल्मकर्मीहरू विभाजित भएका छन्। कोही हिन्दी भर्सनलाई नेपाली फिल्मसरह कर छुट दिनुपर्ने र कोही दिन नहुने पक्षमा उभिएका छन्।

सरकारको आग्रह लत्याउँदै सीपीसीको सुरक्षा रणनीति बैठकमा राष्ट्रपति भण्डारी सहभागी

चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले बुधबार आयोजना गरेको भर्चुअल सम्मेलनमा राष्ट्रपति भण्डारीले रेकर्डेड भिडियो सन्देश पठाएको राष्ट्रपति कार्यालयले पुष्टि गरेको छ।

थप समाचार

नेपाल समय
विचार

संवैधानिक र राजनीतिक प्रणालीभित्र देखिएको अराजकता!

परिणामस्वरूप सात वर्षमै यो प्रणाली अराजकता उन्मुख देखिँदैछ। हिजोको व्यवस्थाभन्दा चरम राज्यशक्तिको दोहन र अपचलन आज खुलमखुल्ला भइरहेको छ। जसले जे गरे पनि हुने खालको अराजकतातर्फ राज्य प्रणालीका संयन्त्र उद्दत छन्।
नेपाल समय
विचार

सम्पादकीयः संविधान उल्लंघन गर्ने राष्ट्रपति राजीनामा देऊ

राष्ट्रपतिको अहिलेको कदमले विगतमा अधिनायकवादलाई काखी च्याप्न खोज्ने स्वार्थप्रेरित दलहरुको मुहारमा मुस्कान देखिएको भए पनि कालान्तरमा उनीहरुलाई नै पीर्ने निश्चित छ। त्यसकारण अहिलेको विकल्प भनेको राष्ट्रपतिले राजीनामा दिएर मार्ग प्रशस्त गर्नु नै उत्तम हुनेछ।
नेपाल समय
विचार

मोदीको सर्वशक्तिमान् छवि कहिलेसम्म रहला?

हरतरहले नागरिकमाथि प्रधानमन्त्री मोदीको तस्बिर, भिडियो र ब्यानरको वर्षा गरिइराखिएको छ। नागरिकले चाहे पनि नचाहे पनि यो विषयलाई अनदेखा गर्न सक्ने अवस्था छैन।
नेपाल समय
विचार

च्याँखे दाउमा अल्झिएको गठबन्धन

गठबन्धनमा आवद्ध सबै दललाई आफ्नो सपनाको खेती गर्नु छ। सपनाको निम्ति गठबन्धनमा रहेका नेपाली कांग्रेस र इतर दलका आ–आफ्नै दुःख छन्।
नेपाल समय
विचार

बीपीको बालमनोविज्ञान, जसले मलाई बनायो डाक्टर

‘पढ्न असाध्यै ग्राह्रो लाग्ने मलाई ज्योति दाइको खेती कर्मले खेतीपातीमा लाग्न हौसाएको थियो। तर बीपीले खेतीपाती गरेर पैसा कमाए पनि अरू दाजुभाइ, दिदीबहिनीहरूले पढेर ठूला मान्छे बन्ने र तँ तरकारी बोक्ने, किचनमा आमालाई सहयोग गर्ने हुनेछस् भनेपछि मेरो चेत खुल्यो। बीपीको सम्झाइले मलाई अध्ययन अगाडि बढाउन हौसाएको परिणाम अहिले आँखाको डाक्टर हुन सकें।

सूचना विभाग दर्ता नं.

८५८-२०७५/७६

सम्पर्क

House -138, Suruchi Marg, New Baneshwor, Kathmandu, Nepal
फोन : +977-1-4790242 / +977-1-4790040
इमेल : nepalsamayanews@gmail.com
  • प्रबन्ध निर्देशक
    तरुणप्रताप शाह
  • प्रधान सम्पादक
    नारायण अमृत
  • महाप्रबन्धक
    जीवन तिम्सिना