शुक्रबार, असोज २१, २०७९

समाजले खोजेको अन्तरविरोधी राजनीतिक चरित्र

भानु बोखिम  |  काठमाडौं, बिहीबार, वैशाख १५, २०७९

भानु बोखिम

भानु बोखिम

बिहीबार, वैशाख १५, २०७९, काठमाडौं

नेपाल समय

राजनीतिज्ञ र राजनीतिक दलको गुण, चरित्र र उद्देश्यको बारेमा चर्चा चलिरहन्छ। चुनावको माहौलमा यसको बहस र छलफल अझ तिव्र हुन्छ। अहिले कस्तो नेता चुन्ने भनेर सामाजिक सञ्चालनदेखि मिडियामा विचारहरु प्रकाशित भइरहेका छन्। एकाध कलाकार तथा लेखकको उम्मेदवारीले यो बहसमा मलजल गरेको छ। यसले समाजले स्वच्छ छवि र असल गुणहरुले युक्त नेताको खोजीमा बताउँछ। 

हामीले खोजेको राजनीतिक चरित्र तत्काल पाउने सम्भावना भने देखिँदैन। यसको प्रतिक्षामा लामो समय खर्चिनुपर्ने हुन्छ। यो सोच, विचार वा अभिव्यक्ति निराशाजनक सुनिएला। यथार्थ यो हो कि राजनीतिको चरित्र समाजको संस्कार, आचरण र अभ्याससँग जोडिएको हुन्छ। समाजको संस्कार र अभ्यास चाँडै परिवर्तन हुन ठूलै उथलपुथल हुनुपर्छ। ठूलो उथलपुथल हुँदा समाजले क्षति पनि उत्तिकै ब्यहोर्न सक्छ। यस अर्थमा समाजको चरित्रमा बदलाव आउन समय लाग्छ। समाजको चरित्र यथावत् राखेर एउटा नियमित प्रणालीमा अघि बढेको राजनीति रातारात बदलिँदैन। 

डोरबहादुर विष्टका अनुसार हामी नेपालीको सामाजिकरण भाग्यवादी दर्शनबाट अत्यधिक प्रभावित छ। विविधता शक्ति हो भनेर एउटा भाष्य तयार पारेका छौं। तर यसको व्यावहारिक पाटो अत्यन्तै फितलो छ। सामाजिक, सांस्कृतिक स्तरिकरणको मजबुत प्रभाव रहेको नेपाली समाजमा समुदायहरुबिच सिमारेखा छन्। विभाजित समुदायले सानो ठूलो हुनुको पहिचान मात्र बोकेका छैनन्। आ–आफ्नै जातको अभिमान पनि बोकेर बाँचेका छन्।

विभाजित र अभिमान युक्त समुदायमा सामूहिक हित र चेतना भएका व्यक्तिहरु विरलै हुन्छन्। उनीहरु पहिले त समुदायको हितमा केन्द्रीत हुन्छ। तर आफ्नो समुदायको हित खोज्दाखोज्दै उनीहरु भित्र व्यक्तिवादी चरित्र विकास भइसकेको हुन्छ। अभाव र गरिबी नेपाली समाजको अर्काे यथार्थ हो। यस्तो समाजमा आफ्नो हित खोज्ने कार्य अलि बढी नै हुन्छ। यसको प्रभाव नेपाली राजनीतिमा फैलिँदै गएको छ। यी आचरण र अभ्यासको नकारात्मक प्रभावले उच्चत्तम विन्दु छोएपछि मानिसको सोच्ने शैलीमा परिवर्तन आउन सक्छ। भौतिक सम्पत्ति, पद र शक्तिको आधारमा व्यक्तिलाई प्रतिष्ठा दिने समाजको विद्रूप रुप देख्न बाँकी नै छ। 

यथार्थ यो हो कि राजनीतिको चरित्र समाजको संस्कार, आचरण र अभ्याससँग जोडिएको हुन्छ। समाजको संस्कार र अभ्यास चाँडै परिवर्तन हुन ठूलै उथलपुथल हुनुपर्छ।

हामी एक आदर्श राजनीतिको चाहना राखिराखेका छाै‌। दुनियाँको सबै देशको नागरिकको चाहना यहि नै हो। राजनीतिमा हाम्रो चाहना र यथार्थको तालमेल मिलिरहेको छैन। सबै बेथितिको दोष हामी राजनीतिलाई दिइरहेका छाै‌। राजनीति सर्वाेच्च नीति भएकोले यसरी सोच्नु अस्वाभाविक पनि हैन। तर राजनीतिज्ञ तथा नेताको सोच समाजमा बस्नेको चिन्तन भन्दा फरक हुन सक्दैन। हामीले देखेका धेरै नेता डगमगाउने प्रवृत्तिका छन्, जो विचारले हैन, भिडको संवेदना पकडेर राजनीति गर्छन्। यस्तो अवस्थामा नेतालाई सुधार्न भिडले पनि सोच बदल्न जरुरी छ। भिड भनेको समाजको बिम्ब पनि पनि हो।

समाजको संस्कार, चिन्तन र व्यवहार परिवर्तन नभएसम्म राजनीति सही दिशामा अघि बढ्दैन। राजनीति र नेताहरुको आचरणमा परिवर्तन सुस्त हुन्छ। एकाध नेताहरु बेला बेलामा जन्मिन्छन् जो फरक विचारले समाजलाई डोर्याउन चाहन्छन्। तर यो काम त्यति सजिलै सफल हुँदैन। जसको ज्वलन्त उदाहरण हामी छिमेकी मुलुक भारतमा देख्न सक्छौं। महात्मा गान्धीको अहिंसावादी विचार विश्वप्रशिद्ध छ। अधिकांश भारतियले गान्धीलाई सम्झन्छन् तर उनको विचारलाई आत्मसात् गरेको चाहिँ विरलै पाइन्छ। गान्धीकोे विचार आत्मसात् गरेको भए अधिकांश भारतीय भारतीय जनता पार्टीको भड्काउ राजनीतिको पछि लाग्ने थिएनन्। त्यसैले एउटा नेताले सिंगो समाजलाई तत्काल बदल्न सक्दैन। राजनीतिप्रति दोषारोपण गर्दैमा राजनीति बदलिँदैन।

राजनीति र समाजको अन्योन्याश्रित सम्बन्ध हुन्छ। राजनीतिको उद्देश्य, क्षेत्र र लक्ष्यबारे राजनीतिक विद्धान तथा विचारकले फरक फरक सिद्धान्त, विचार र दर्शन प्रतिपादन गरेका छन्। सबैको उद्देश्य एक आदर्श समाज स्थापना गर्नु हो। विद्धानको विचार र राजनीतिको अभ्यास सम्पूर्ण रुपमा तालमेल खाँदैन भन्ने कुरा विश्व राजनीतिले प्रमाणित गर्दै आएको छ। राजनीतिक वा राजनीतिक दलको उद्देश्य र लक्ष्य समाजको सहकार्यसँग जोडिन्छ। समाजले एक आदर्श राजनीतिक दल र नेताको परिकल्पना गरे पनि आफ्नै खराब चरित्रलाई भने नजरअन्दाज गरिरहेको छ। 

समाजको संस्कार, चिन्तन र व्यवहार परिवर्तन नभएसम्म राजनीति सही दिशामा अघि बढ्दैन। राजनीति र नेताहरुको आचरणमा परिवर्तन सुस्त हुन्छ।

राजनीति बिना देश, समाज चल्दैन। यो सर्वाेच्च नीति भएकोले विधी र थितीमा चल्नुपर्छ। तर राजनीतिमा ढोंग मौलाएको छ। राजनीतिज्ञ, सरकार, कर्मचारी वा देशका संस्थाहरुको लागि प्रतिवादन भएका ऐन, कानुन तथा नियमहरु कागजमै सीमित रहन्छन्। सुशासन र पारदर्शिता सबै क्षेत्रबाट हराइरहेको छ। पदमा रहेर जिम्मेवारी बहन गरेका अधिकांश कर्मचारीहरु तथा राजनीतिमा संलग्न अधिकांश नेताले नियम पालन गरेका छैनन्। केवल नियम पालनको अभिनय गरिरहेका छन्। कारण यो हो कि समाजको यथार्थ बोल्न सक्ने अवस्थामा कोही छैनन्।

उदाहरणको रुपमा नेपाली कांग्रेसका नेता डा. शशांक कोइरालाको निर्वाचन खर्चसँग जोडिएको अभिव्यक्तिलाई लिन सक्छौं। पछिल्लो निर्वाचनमा शशांक कोइरालाले ७ करोड रुपैयाँ खर्च भएको अभिव्यक्ति दिएका थिए। सरकारको निम्ति आफैंमा निर्वाचन खर्चिलो प्रणाली पनि हो। तर यो लोकतन्त्रको सौन्दर्य भएकोले निर्वाचनको खर्चलाई नकारात्मक रुपमा लिइँदैन। तर निर्वाचनमा एक उम्मेदवारको करोडांै खर्च हुनु आफैँमा खराब संकेत हो। यस्तो खर्च शशांक कोइरालाको मात्र भएको हैन। अन्य निर्वाचन क्षेत्रमा पनि मतदाता बनाउन र कार्यकर्ता परिचालन गर्न खर्चिलो नै छ। तर अरुले शशांकले जस्तो सत्य बोल्न आट गरेका छैनन्। सत्य बोल्दाको झमेला र बोझबारे सबै जानकार छन्। यहि अभिव्यक्तिका कारण कोइरालालाई निर्वाचन आयोगले स्पष्टीकरण सोधेको थियो। निर्वाचन आयोगले प्रश्न सोध्दैमा उम्मेदवारको निर्वाचन खर्च घट्दैन, कारण समाजको चरित्र लेनदेनमुखी छ। 

स्थानीय तहको निर्वाचन नजिकिँदै गर्दा नेताहरु दल बदलेर पनि उम्मेदवार हुन खोजिरहेका छन्। राजनीति मार्फत पद प्राप्तिको लागि किन यति मरिहत्ते गरिरहेका छन्। उत्तर यहि हो कि समाजले आदर्श व्यक्तिलाई चिन्दैन। समाजले असल भन्दा पनि, लाभ दिन सक्ने व्यक्तिलालई मात्र सम्मान गर्छ। जब समाजमा सम्मान द्रव्यमा बिक्छ, तब समाजमा सबै चिज खर्चिला हुन्छन्। अहिले निर्वाचन खर्चिलो भएको छ। निर्वाचन खर्चिलो भएपछि नेतामा आदर्श हराउँछ। नेतामा आदर्श हराएपछि जिम्मेवारीबोध हुँदैन। जिम्मेवारी बोधको अभावले सुशासन र पारदर्शिता ओझेल पर्छन्। जनताको लागि हुनुपर्ने कामहरु हुँदैनन्। हुनुपर्ने कामहरु नभएपछि जनगुनासो बढ्छ। तर यो जनगुनासो उब्जिने कार्यलाई निरपेक्ष भएर हेर्नु चाहिँ उचित हुँदैन। समाजले आदर्श राजनीति खोजिरहँदा आफ्नो आदर्श र वसुल के हो भन्ने पनि सम्झिनु पर्छ। 

गुनासा र अपेक्षाले अगाडि बढ्न प्रेरित गर्छ। यस अर्थमा राजनीतिक दल र नेतासँगको गुनासो सही छन्। तर समाजको स्वभाव निर्वाचनमा पनि प्रतिविम्वित हुन्छन् नै। हाम्रो कामको परिणाम हाम्रै चरित्रको अनुसार हुन्छ। समाजको चरित्रभन्दा अलग राजनीतिक संस्कार र परिणाम हुँदैनन्। 



प्रकाशित: April 28, 2022 | 08:00:00 काठमाडौं, बिहीबार, वैशाख १५, २०७९

तपाईं को प्रतिक्रिया

ट्रेंडिंग

युक्रेनका ४ क्षेत्र गाभेको औपचारिक घोषणा गर्दै रुस

युक्रेनका लुहान्स्क, दोनत्स्क, जापोरिज्जिया र केरसन क्षेत्रलाई रुसमा गाभ्ने घोषणा गर्न लागिएको छ। 'क्रेमलिन दरबारमा स्थानीय समयअनुसार दिउँसो ३ बजे ती ४ क्षेत्र रुसमा गाभिएको घोषणा हुनेछ,' क्रेमलिन प्रवक्ता दिमित्री पेस्कोभले भनेका छन्।

पाँच दलको सिट भागबण्डा अन्तिम चरणमा [सूचीसहित]

लामो समयको गृहकार्यपछि धेरैजसो निर्वाचन क्षेत्रको भागबण्डा मिलेको छ तर केहीमा भने किचलो कायमै छ।

सोलुको सकस: कांग्रेस नछाड्ने, माओवादी नमान्ने

२०७४ को चुनावमा जितेकाले आफैंले पाउनुपर्ने माओवादीको अडान छ। यस पटक गठबन्धनले चुनाव लड्ने हुँदा सोलुखुम्बु आफूले पाउनुपर्ने दाबी कांग्रेसले गरिरहेको छ।

समानुपातिक सूची परिवर्तन नभए आफैँ संघर्षमा उत्रने शेखर-गगनको चेतावनी

समान अवसर र न्यायका लागि विरोध र संघर्षका कार्यक्रम गर्दै आएका आफूनिकट नेताहरूसँग छलफल नेता कोइराला र महामन्त्री थापाले यस्तो बताएका हुन्। बत्तिसपुतलीस्थित अनुपम फुडल्यान्डमा असन्तुष्ट नेताहरुसँग उनीहरूले छलफल गरेका हुन्।

भीम रावल पार्टी सम्पर्कमा नआएपछि ओलीको सोधीखोजी

४ मंसिरमा हुने निर्वाचनका लागि एमाले जिल्ला कमिटीले अछाम क्षेत्र–१ बाट रावललाई मात्र सिफारिस गरे पनि पछिल्लो समय पार्टी सम्पर्कमा नआएपछि के भएको हो भनेर बुझ्न सुदूरपश्चिम एमाले नेताहरु पुगे ओली निवास।

सिभिल र हिमालयन मर्ज भएपछि ६ महिनामा 'सिनर्जी' आउँछ : सुनील पोखरेल [अन्तर्वार्ता]

हिमालय बैंक लिगेसी बोकेको पुरानो बैंक हो। हामीसँग साना तथा मझौला प्रकृतिको बिजनेस छ। हिमालयनको ठूला र कर्पोरेट बिजनेस छ। हाम्रा स-साना ग्राहक छन् तर उसका ठूला ग्राहक छन्।

आजदेखि निर्वाचन आचारसंहिता लागु : के गर्न पाइन्छ, के पाइँदैन?

आगामी मंसिर ४ गते हुने प्रदेश तथा प्रतिनिधिसभा निर्वाचनका लागि आचारसंहिता बुधारदेखि लागु गरिएको छ।

अलमुताइरीप्रति कप्तान किरणको अझै गुनासो, भने - व्यक्तिका लागि भन्दा पनि देशका लागि खेल्छौं

नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टोलीका कप्तान किरण चेम्जोङले प्रशिक्षक अबदुल्ला अलमुताइरीले आफूलाई टिमबाट निकालेकोमा दुखेसो पोखेका छन्। व्यवसायिक फुटबलका क्रममा भारतमा रहेका किरण बंगलादेशसँगको मैत्रीपूर्ण खेलका लागि नेपाल आएका हुन्।

मोरङ-३ : चुनावमा प्रभाव पार्ने यस्तो छ मेडिकल कलेज कनेक्सन

सुनिल शर्माले आफ्नो नोबेल मेडिकल कलेजमार्फत राजनीतिक प्रभाव बढाएका छन्। निर्वाचन क्षेत्रमा नागरिकको निःशुल्क र कम शुल्कमा उपचारको व्यवस्था मिलाएर उनले मतदाताको प्रभाव बढाएका हुन्। उता राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा) बाट उम्मेदवार बन्ने तयारीमा रहेकी रेखा थापाले पनि अभियान तीव्र बनाएकी छिन्।

मधेसवादी दलको कमजोरीमा 'जाल' थाप्दै एमाले!

मधेसवादी दलका एजेन्डाहरू पहिलेभन्दा कमजोर बन्दै गएपछि सत्ताको लोभ गर्नेहरू राजनीतिक सुरक्षाका निम्ति एमाले प्रवेश गरिरहेका छन् भने एमालेले पनि मधेसवादी दलको कमजोरीको फाइदा उठाएको राजनीतिक विश्लेषण गरिँदै छ।

थप समाचार

नेपाल समय
विचार

अन्य दलका नेता भित्र्याउन 'अनलिमिटेड कम्पनी' बन्दै एमाले

पाँच दलीय गठबन्धन बनेपछि आफूले स्पेस नपाउने ठानेर नेकपा एमालेमा अन्य पार्टीका नेता, कार्यकर्ताहरू प्रवेश गर्ने क्रम बढेको छ। आउँदो चुनावमा टिकट कट्ने संकेत पाएपछि सत्तालोभले पार्टी प्रवेश गर्नेहरूको व्यवस्थापन गर्न एमालेलाई कालान्तरमा सकस पर्ने देखिन्छ।
नेपाल समय
विचार

संवैधानिक र राजनीतिक प्रणालीभित्र देखिएको अराजकता!

परिणामस्वरूप सात वर्षमै यो प्रणाली अराजकता उन्मुख देखिँदैछ। हिजोको व्यवस्थाभन्दा चरम राज्यशक्तिको दोहन र अपचलन आज खुलमखुल्ला भइरहेको छ। जसले जे गरे पनि हुने खालको अराजकतातर्फ राज्य प्रणालीका संयन्त्र उद्दत छन्।
नेपाल समय
विचार

सम्पादकीयः संविधान उल्लंघन गर्ने राष्ट्रपति राजीनामा देऊ

राष्ट्रपतिको अहिलेको कदमले विगतमा अधिनायकवादलाई काखी च्याप्न खोज्ने स्वार्थप्रेरित दलहरुको मुहारमा मुस्कान देखिएको भए पनि कालान्तरमा उनीहरुलाई नै पीर्ने निश्चित छ। त्यसकारण अहिलेको विकल्प भनेको राष्ट्रपतिले राजीनामा दिएर मार्ग प्रशस्त गर्नु नै उत्तम हुनेछ।
नेपाल समय
विचार

मोदीको सर्वशक्तिमान् छवि कहिलेसम्म रहला?

हरतरहले नागरिकमाथि प्रधानमन्त्री मोदीको तस्बिर, भिडियो र ब्यानरको वर्षा गरिइराखिएको छ। नागरिकले चाहे पनि नचाहे पनि यो विषयलाई अनदेखा गर्न सक्ने अवस्था छैन।
नेपाल समय
विचार

च्याँखे दाउमा अल्झिएको गठबन्धन

गठबन्धनमा आवद्ध सबै दललाई आफ्नो सपनाको खेती गर्नु छ। सपनाको निम्ति गठबन्धनमा रहेका नेपाली कांग्रेस र इतर दलका आ–आफ्नै दुःख छन्।

सूचना विभाग दर्ता नं.

८५८-२०७५/७६

सम्पर्क

House -138, Suruchi Marg, New Baneshwor, Kathmandu, Nepal
फोन : +977-1-4790242 / +977-1-4790040
इमेल : nepalsamayanews@gmail.com
  • प्रबन्ध निर्देशक
    तरुणप्रताप शाह
  • प्रधान सम्पादक
    नारायण अमृत
  • महाप्रबन्धक
    जीवन तिम्सिना