मंगलबार, माघ २४, २०७९
कसीमा त्रिवि–८

यसकारण स्वायत्त छैनन् त्रिविका प्राध्यापक

कौशल काफ्ले  |  काठमाडौं, आइतबार, असोज २, २०७९

कौशल काफ्ले

कौशल काफ्ले

आइतबार, असोज २, २०७९, काठमाडौं

नेपाल समय

काठमाडौं– सामान्यतयाः प्राध्यापक भनेका विश्वविद्यालयका मेरुदण्ड हुन्। विश्वविद्यालयको डिपार्टमेन्ट कस्तो बनाउने भन्ने कुरा प्राध्यापकको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। प्रचलित भनाइअनुसार विश्वविद्यालयका प्राध्यापक भनेका ‘ग्लोबल सिटिजन्स’ नै हुन्।

तर त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा भने अलि फरक चित्र देख्न पाइन्छ। पहिला त यहाँ प्राध्यापकहरु नै नागरिकता हेरेर छानिन्छ। जबकि विश्वविद्यालयमा नागरिकताको आधारमा भन्दा पनि विज्ञताको आधारमा प्राध्यापकहरुको छनोट हुनुपर्ने हो। विश्वविद्यालयलाई ‘ग्लोबल स्पेस’ बनाउन विश्वभरमा मान्छेबीच प्रतिस्पर्धा गराएर प्राध्यापक ल्याउनुपर्ने हो। विदेशका राम्रा विश्वविद्यालयमा यस्ता प्रचलनहरु रहेका छन्। 

त्रिविमा भने राष्ट्रियताको धङधङी चर्को छ। नेपाली नागरिकता भएका बाहेकले त्रिविमा प्राध्यापन गराउन पाउँदैनन्। पढाउन पाएका नेपाली प्राध्यापकले पनि त्रिविबाट पूर्ण स्वायत्तता पाएका छैनन्। अर्थात् त्रिविका प्राध्यापक आफैंमा स्वायत्त छैनन्।

त्रिविमा लामो समय काम गरिसकेका डा. प्रेम फ्याकले केही समयअघि नेपाल समयसँग कुरा गर्दै यसबारे दुखेसो पोखेका थिए। उनका अनुसार त्रिविमा नियुक्ति लिएर जाँदै गर्दा ‘आजदेखि सेवा आयोगमा उत्तीर्ण हुनुभएको हुनाले तपाईंलाई यो विषयमा फलानो क्याम्पसमा नियुक्ति गरिएको छ’ भन्ने बाहेक कुनै कुरा भनिँदैन। प्राध्यापकले के गर्ने भनेरै विश्वविद्यालयले स्पष्ट पार्दैन। 

‘कक्षा शिक्षणको अलावा ‘रिसर्च फण्ड’हरु ल्याउने, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सहकार्य गराउने र सामाजिक योगदानजस्ता कुराहरुमा प्राध्यापकहरुलाई समावेश गराउने कुरामा त्रिवि जान जरुरी छ, जुन अहिले भएको छैन,’ फ्याक भन्छन्, ‘यदि प्राध्यापकहरुलाई साँच्चै काम लगाउने हो भने त्रिविले आफ्ना केही मापदण्ड बनाउनुपर्छ। कक्षा शिक्षणको साथै प्राध्यापकले कस्तो अनुसन्धान गरिरहेको छ भन्ने कुरालाई आधार मानेर त्रिविले मूल्यांकन गर्नुपर्छ।’

हुन पनि त्रिविले प्राध्यापकले के गर्नुपर्छ भनेर स्पष्ट पारेको छैन। त्रिविको ऐनमै त यस्ता कुरा उल्लेख छैनन्। तर त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षक, कर्मचारी सेवासम्बन्धी नियम २०५० को आरचणमा भने प्राध्यापकको काम–कर्तव्यबारे केही खुलाइएको छ। ‘समयपालन र नियमितता’ भन्ने बुँदामा प्राध्यापकले तोकेको समयमा हाजिर गर्नुपर्ने उल्लेख छ। शिक्षक तथा कर्मचारीले विश्वविद्यालयको संगठन वा निकायले तोकिदिएको समयमा नियमित रूपमा आफू कार्यरत विश्वविद्यालयको संगठन वा निकायमा हाजिर हुनपर्छ। यस नियमको अधिनमा रहेर तोकिएको बिदाका लागि तोकिएबमोजिम स्वीकृति नलिई कामबाट अनुपस्थित नहुन भनिएको छ।।

हुन पनि त्रिविले प्राध्यापकले के गर्नुपर्छ भनेर स्पष्ट पारेको छैन। त्रिविको ऐनमै त यस्ता कुरा उल्लेख छैनन्। तर त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षक, कर्मचारी सेवासम्बन्धी नियम २०५० को आरचणमा भने प्राध्यापकको काम–कर्तव्यबारे केही खुलाइएको छ।

त्यस्तै त्रिविका प्राध्यापकले नाता पर्ने शिक्षक वा कर्मचारी वा व्यक्तिको बारेमा आफैं निर्णय लिनु हुंँदैन भनेर उक्त आचारणसम्बन्धी व्यवस्थामा भनिएको छ। त्रिविका प्राध्यापकमाथि अध्ययन–अनुसन्धानसम्बन्धी प्रतिष्ठान खोल्न भने अंकुश लगाइएको छ। यसका लागि उनीहरुले उपकुलपतिबाट पूर्वस्वीकृति लिनुपर्ने भनिए पनि त्यो त्यति सहज भने नभएको प्राध्यापकहरु बताउँछन्। 

‘शिक्षक तथा कर्मचारीले कुनै परामर्श वा अनुसन्धान सम्बन्धी प्रतिष्ठान खोल्न वा सञ्चालन गर्न चाहेमा उपकुलपतिको स्वीकृति लिनुपर्नेछ,’ उक्त आचरणमा थप भनिएको छ, ‘तर अनुसन्धान, परामर्श, प्राज्ञिक तथा व्यावसायिक प्रकृतिको सेवा वा काम गर्न यस नियमले बाधा पुर्याएको मानिने छैन र सो सम्बन्धी अन्य व्यवस्था कार्यप्रणालीले तोकेअनुसार हुनेछ।’

अन्य व्यवस्थाको कार्यप्रणाली भनिएकोमा पनि प्राध्यापकलाई त्रिविले पूर्ण स्वायत्तता दिएको छैन। जबकी शैक्षिक कामहरु गर्न उपयुक्त ठाउँ भनेकै विश्वविद्यालय हो। तर विभागीय प्रमुखहरुले नै प्राध्यापकको स्वायत्ततालाई निमोठिरहेका उदाहरण त्रिविमा देख्न सकिन्छ। 

जस्तो– गत साउन १ गते रसायनशास्त्र विभागका प्राध्यापक निरञ्जन पराजुलीले उपकुलपतिलाई एउटा निवेदन लेखेका छन्। जसमा विभागीय प्रमुखले अख्तियार दुरुपयोग गरेर अनुसन्धानको काम गर्न बाधा पुर्याएको उल्लेख छ। अनुसन्धानमा सक्रिय प्राध्यापकलाई विश्वविद्यालयमा प्रयोगशाला सञ्चालन गर्न सजिलो नभएको, बरु अनुसन्धानमा बजेट छुट्याउन र जर्नल प्रकाशन गर्नभन्दा बढी तनाव विभागीय प्रमुखबाट झेल्नुपरेको आरोप पराजुलीको छ। विश्वविद्यालय अनुदान आयोगको सहयोगमा सञ्चालित परियोजनामा केमिकल खरिदको लागि विद्यार्थीले माग फारम लिएर जाँदा पनि ‘हेडको अधिकार’ भन्दै मागफारममा सही गर्न प्रमुखले अस्वीकार गर्ने गरेको उनी बताउँछन्। 

‘ल्याबमा काम गर्न अवरोध गर्ने संसारको कुन विश्वविद्यालयमा हुन्छ?’ पराजुलीको उजुरीमा उल्लेख छ, ‘विभागीय प्रमुखको अनुसन्धान र शैक्षिक उन्नयन विरोधी गतिविधि रोक्न छानबिन समिति गठन गरियोस् र मेरो अनुसन्धान कार्यमा उनीबाट बाधा नपुर्याउने सुनिश्चितता गरियोस्।’ यसले त्रिविमा प्राध्यापकहरुलाई अध्ययन–अनुसन्धनको काम गर्न कति लाचार हुनुपर्छ भन्ने स्पष्ट पार्छ। एकातिर प्राध्यापकहरुको काम स्पष्टसँग नतोकिनु, अर्कोतर्फ गर्न खोज्नेलाई पनि अवरोध पुर्याइनुले त्रिविका प्राध्यापक आफैंमा स्वायत्त नरहेको देखाउँछ। 

अन्य व्यवस्थाको कार्यप्रणाली भनिएकोमा पनि प्राध्यापकलाई त्रिविले पूर्ण स्वायत्तता दिएको छैन। जबकी शैक्षिक कामहरु गर्न उपयुक्त ठाउँ भनेकै विश्वविद्यालय हो। तर विभागीय प्रमुखहरुले नै प्राध्यापकको स्वायत्ततालाई निमोठिरहेका उदाहरण त्रिविमा देख्न सकिन्छ। 

डा. प्रेम फ्याक। 

डा. प्रेम फ्याकको अनुभवमा पनि त्रिविको प्राध्यापक हुनु भनेको विश्वविद्यालयको कक्षामा गएर पढाउने भन्ने कुरामै सीमित छ। लामो समय त्रिविमा प्राध्यापन गराएका उनले यस्तै ‘प्राक्टिस’ झेलिरहनु परेको अनुभव सुनाए। त्यसैले अनुसन्धानको काम अघि बढाउन प्राध्यापकको ‘प्रोफेसनल डेभलपमेन्ट’का कुराहरुमा विश्वविद्यालयले मापदण्ड नै बनाउनुपर्ने उनको भनाइ छ। त्यसो हुँदा हुटहुटी भएकाले त काम गरिहाल्छन्, नभएकालाई पनि त्यसरी काम गर्न बाध्य बनाउने उनको बुझाइ छ। ‘सबैभन्दा पहिला त प्राध्यापकले हाजिर गरेर कक्षामा पढाउनेबाहेक के गर्ने, के नगर्ने भनेर पनि त्रिविले मापदण्ड नै बनाइदिन आवश्यक देखिन्छ,’ उनले भने।

हुन त सामान्यतयाः विश्वभरको ‘प्राक्टिस’लाई हेर्ने हो भने विश्वविद्यालयहरुले प्रोफेसरलाई तलबमात्र दिन्छन्। शिक्षाविद् बालचन्द्र लुइँटेलका अनुसार राम्रा विश्वविद्यालयमा ‘तलबबाहेक अरु तिमी आफैं कमाउ, अफिस आफैं सेटअप गर’ भनेर प्राध्यापकलाई स्वायत्त छोडिन्छ। ‘यदि तपाईंलाई अन्य ‘डेभलपमेन्ट’को लागि पैसा चाहिन्छ भने अरु उपाय खोज्नुपर्छ। रिसर्चहरु गर्नुपर्छ। नत्र तपाईंको डिपार्टमेन्ट एउटा गरिब डिपार्टमेन्ट बन्छ,’ लुइँटेलले नेपाल समयसँग भनेका छन्, ‘अमेरिकामा प्रोफेसरको स्यालरी दश महिनाको मात्र हुन्छ, दुई महिना उनीहरु आफैँले खोज्नुपर्छ। अझ कतिपय ठाउँमा त आठ महिनामात्र हो भन्ने सुनेको छु। बाँकी समयको लागि उनीहरुले रिसोर्स जेनेरेट गर्न काम गर्नुपर्छ। त्यसैले प्रोफेसर भनेको त्यो तहको मान्छे हो। उसले यस्ता खाले कार्यक्रम बनाउनुपर्छ। त्यसै कोही प्रोफेसर हुँदैन।’

शिक्षाविद् बालचन्द्र लुइँटेल
तर दुःखको कुरा, त्रिविका प्राध्यापकले भने आफ्नो पाठ्यक्रम पनि आफूले बनाउन पाउँदैनन्। विद्यालयमा पाठ्यक्रम विकास बोर्डले पाठ्यक्रम बनाउँछ भने विश्वविद्यालयमा प्रोफेसरले बनाउने आमप्रचलन नै छ। कहीँ लगेर छाप लगाउने, ‘एप्रुभ’ गराउने एउटा निकाय बनाइए पनि पाठ्यक्रम निर्माणको काम प्राध्यापक स्वयंले गर्ने गरेको पाइन्छ। तर, यस्ता कामहरु त्रिविलगायत नेपालका अन्य विश्वविद्यालयमा हुन नसकेको लुइँटेलको भनाइ छ। 

‘पाठ्यक्रम त त्यतिबेला गतिलो हुन्छ, जतिबेला शिक्षक र विद्यार्थी सँगै मिलेर काम गर्ने पाठ्यक्रम बन्छ। यहाँ चाहिँ हुटहुटी भएको प्राध्यापकले पनि त्यसरी सोचेर काम गर्नै पाएको छैन। हामीकहाँ त सधैं विद्यालयमा जस्तो ‘टेबल अफ कन्टेन्ट’ खालको पाठ्यक्रम छ,’ उनले भने।

त्रिविमा प्राध्यापकहरुले आफूले विद्यार्थीलाई पढाउने कोर्सहरु नै बनाउन नपाउने कुरा डा. फ्याक पनि स्वीकार्छन्। भन्छन्, ‘अनुसन्धान त परको कुरा, एउटा आफ्नै कोर्स बनाएर पढाउने अधिकार पनि प्राध्यापकलाई छैन। अर्कैले निर्धारण गरेको कुरामा टेकेर काम गर्नुपर्छ।’

हुन त त्रिविले प्राध्यापकहरुको नियुक्ति गर्दा उनीहरुले के गर्ने भनेर कुनै मार्गदर्शन गरेको छैन। जसरी कर्मचारी नियुक्ति लोकसेवा आयोगले गर्छ, त्यसरी नै विश्वविद्यालयमा प्राध्यापकहरु नियुक्ति गरिएको अवस्था छ। अर्कोतर्फ त्रिविले प्राध्यापकलाई ‘रेकोग्नाइज’ गर्ने भनेकै ‘हाजिर गर्यो कि गरेन, दिइएको कोर्स पढाएर सक्यो कि सकेन’ भन्ने कुरालाई मात्र आधार मानेर गरिरहेको प्रा.डा. फ्याकको अनुभव छ। 

जस्तो– एउटा विषयको प्रोफेसर छ भने विश्वविद्यालयले यो विषय पढाउनु भनेर भनेको हुन्छ। त्यो विषयको कोर्सहरु डिन कार्यालयले डिजाइन गरिदिन्छ। प्राध्यापकको नियुक्ति कुनै क्याम्पसमा हुन्छ। र, त्यो क्याम्पसमा गएर पढाउने काम मात्रै अहिले भइरहेको प्रा. फ्याक बताउँछन्। ‘पढाउने विद्यार्थी नहुँदा त हाजिर गरेमात्र पनि भयो। कक्षामा पस्नुभयो कि भएन मात्र हेरेरै त्रिविले प्राध्यापकको मूल्यांकन गरिरहेको हुन्छ। ठ्याक्कै विद्यालय शिक्षामा जसरी पढाइन्छ, विश्वविद्यालयमा पनि उस्तै छ,’ उनले भने, ‘त्यसमाथि अध्ययन–अनुसन्धानको लागि प्राध्यापकलाई दिइने स्वायत्तता त परको कुरा भइहाल्यो। स्वायत्त नभई एउटा प्राध्यापकले कसरी काम गर्न सक्छ?’

यो पनि


प्रकाशित: September 18, 2022 | 15:16:40 काठमाडौं, आइतबार, असोज २, २०७९

तपाईं को प्रतिक्रिया

ट्रेंडिंग

अनाथालय प्रमुख नै बलात्कारी !

बालिका बलात्कारको आरोपमा चन्द गत माघ १७ गते अनाथालयबाटै पक्राउ परेका हुन्।

सरकारबाट बाहिरिएका रास्वपाका मन्त्रीले किन गरेनन् पत्रकार सम्मेलन?

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) आइतबार नै सरकारबाट बाहिरिसकेको छ।

संसद् भवन अगाडि भिख माग्दै बालिका

अकासेपुलमा भिख माग्नका लागि राखिएकी एक अबोध बालिका

मिडियामाथि आक्रोशित रविले जे बोले…

आइतबार सरकारमा रहने वा बस्ने विषयमा भएको छलफलमा पार्टीले सरकारबाट बाहिरिने निर्णय गरेको छ। सरकारबाट बाहिरिने निर्णय सुनाउँदै पत्रकार सम्मेलन गरेका रविले भने सबै झोंक मिडियामाथि पोखेका छन्।

आउने चुनावमा बहुमत ल्याएर प्रधानमन्त्री हुन्छु: रवि

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सभापति रवि लामिछानेले आगामी चुनावमा आफ्नो पार्टीले बहुमत ल्याउने र आफू प्रधानमन्त्री हुने उद्घोष गरेका छन्

नारायणकाजीसँग मन्त्रालय साटफेरको चर्चा, मान्लान् रवि?

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी सरकारमा रहने कि बाहिरिने चर्चा चलिरहेको समयमा सत्ता गठबन्धन दलभित्र पार्टी सभापति रवि लामिछानेलाई भौतिक पूर्वाधार मन्त्रालय दिएर मनाउने तयारी भएको बताइएको छ।

फ्यानको मायाले रोइन् ‘पठान’की दीपिका

फिल्म सफल भएपछि निर्माता तथा कलाकार उत्साहित छन्।

रास्वपालाई गृह मन्त्रालय फिर्ता दिने प्रधानमन्त्री प्रचण्डको संकेत

पार्टी मुख्यालय पेरिसडाँडामा बसेको स्थायी कमिटी बैठकबाट बाहिरिने क्रममा प्रधानमन्त्री प्रचण्डले रास्वपाले उठाएको विषय समाधान हुने बताएर गृह मन्त्रालय फिर्ता दिने संकेत गरेका हुन्।

दलका कार्यकर्ता प्राज्ञ भएपछि योग्य कलाकारले कहिले पाउने अवसर?

राजनीतिमा चासो नदिने स्रष्टाप्रति राज्यले दायित्व बिर्सिंदा सहरमा कलाकार डिप्रेसनबाट गुज्रिनुपरेको र गाउँमा हराउनुपरेको वा खाडी मुलुक पलायन हुनुपर्ने अवस्था छ। कला र गलाका लागि सिर्जिएका चलचित्र विकास बोर्ड, प्रज्ञा प्रतिष्ठानलगायतका संस्था राजनीतिमय भएपछि स्रष्टाहरू ओझेल पर्दै छन्।

तत्काल पानी पर्ने सम्भावना छैन, आज काठमाडौंको तापक्रम कति?

देशैभर तत्काल पानी पर्ने सम्भावना नरहेको जल तथा मौसम पूर्वानुमान महाशाखाले जनाएको छ।

थप समाचार

नेपाल समय
शिक्षा

त्रिवि स्नातक तह चौथो वर्षको परीक्षा तालिका सार्वजनिक

त्रिभुवन विश्वविद्यालय, परीक्षा नियन्त्रण कार्यालयले २०७९ सालको स्नातक तह चौथो वर्षको परीक्षा स्ववियु निर्वाचनपछि गर्नेगरी तालिका सार्वजनिक गरेको छ।
नेपाल समय
शिक्षा

यस कारण शिक्षामा संरचनागत परिवर्तन

देशभरका स्कुल, कलेजमा अध्ययनरत झन्डै ८० लाख विद्यार्थीको शैक्षिक गुणस्तर वृद्धि गर्न शिक्षा क्षेत्रलाई संरचनागत सुधारको बाटोमा लैजानैपर्छ। सरकारी शिक्षा क्षेत्रलाई राजनीतिबाट मुक्त गराएर गुणस्तरीय शिक्षा पाउनुपर्ने बालबालिकाको हकलाई राज्यले ग्यारेन्टी लिनुपर्छ। समयमै परीक्षाको नतिजा सार्वजनिक गर्ने र पाठ्यपुस्तक पाउने व्यवस्थाका लागि पहल जरुरी छ।
नेपाल समय
शिक्षा

सनराइज बैंकद्वारा त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा अध्ययनरत विद्यार्थीलाई आर्थिक सहयोग

सनराइज बैंक लिमिटेड र त्रिभुवन विश्वविद्यालय केन्द्रीय व्यवस्थापन विभाग ९ऋःम्० बिच सम्झौता भएको छ।
नेपाल समय
शिक्षा

विद्यार्थीलाई वनभोजसँगै मनोपरामर्ष

सिन्धुपाल्चोकको हेलम्बु गाउँपालिका–७ ले मेलम्ची वडा नं ९, गुफाडाँडामा आयोजना गरेको वनभोज कार्यक्रममा सहभागी विद्यार्थीलाई मनोपरामर्ष ज्ञान दिँदै सोमबहादुर तामाङ।
नेपाल समय
शिक्षा

पठन संस्कृतिका लागि गाउँमै सार्वजनिक पुस्तकालय

सर्वसाधारणमा पुस्तक पढ्ने बानीको विकास गरी ज्ञान बढाउन सजिलो होस् भन्ने उद्देश्यले पाल्पाको सदरमुकाम तानसेनभन्दा बाहिर रामपुरमा सञ्चालनमा ल्याइएको छ, विद्यामन्दिर सार्वजनिक पुस्तकालय।

सूचना विभाग दर्ता नं.

८५८-२०७५/७६

सम्पर्क

House -138, Suruchi Marg, New Baneshwor, Kathmandu, Nepal
फोन : +977-1-4790242 / +977-1-4790040
इमेल : nepalsamayanews@gmail.com

विज्ञापनको लागी

Charu shrestha 9841428229 Yubaraj Khatiwada 9801146990
  • प्रबन्ध निर्देशक
    तरुणप्रताप शाह
  • प्रधान सम्पादक
    नारायण अमृत
  • महाप्रबन्धक
    जीवन तिम्सिना