सोमबार, असोज १०, २०७९

सामाजिक छैनन् सामाजिक सञ्जाल

रमेश ज्ञवाली  |  काठमाडौं, मंगलबार, भदौ २९, २०७८

रमेश ज्ञवाली

रमेश ज्ञवाली

मंगलबार, भदौ २९, २०७८, काठमाडौं

नेपाल समय

एक जना मित्रले मोबाइलको नोट्समा सेभ गरेको एउटा नोट देखाउँदै भने- लौ हेर, योचाहिँ मेरो बुवा बितेपछि मैले सञ्जालतिर राख्न लेखेको स्टाटस। यति सुनेपछि  म नराम्रोसँग झस्किएँ- ए बाबै कता जाँदैछ यो समय र समाज? गत वर्ष एक आफन्तले आफ्नी श्रीमती बितेपछि उनको अन्तिम संस्कारमा फेसबुक लाइभ गर्दै घण्टाघण्टामा अपडेट गरेपछि मलाई विरक्त लागेर एउटा लेख लेखेको थिएँ र सञ्जाललाई दिने आधा समय कटौती गरेको थिएँ।

यसपालि पनि त्यस्तै अर्को हर्कत देखेपछि अब यी चिजबिजबाट बिदा हुन धेरै समय लाग्न नहुने निष्कर्षमा पुगेको छु। के बाबुछोराको सम्बन्ध मरेपछि एउटा स्टाटस र बाबुको  फोटो हो त? केही दिनअघि नै ती महान् आत्माले कुशेऔंसीमा बाबुको फोटो टाँसी शब्दकोशभरिकै गह्रुँगा शब्द राखेर सम्मान देखाएका थिए  फेसबुकमा, थाहा छैन उनले बाबुलाई फोन नगरेको कति समय भयो। 

व्यंग्यात्मक शैलीमा लेख्ने कूटनीतिज्ञ मधुरमण आचार्यले हालै 'देशका आधा जनसङ्ख्या टिकटक बनाउन व्यस्त छन्  बाँकी आधा हेर्न' भनेर ट्विट गर्नुभएको थियो। यतापट्टि गइरहेको समयबाट चिन्तित भएर उहाँको यो विचार आएको हुनुपर्छ। हाम्रो दैनिक जीवनको उर्वर समयको कति प्रतिशत खेर गइरहेको छ सञ्जालको संसारतिर? हामीलाई सोच्ने फुर्सद कहाँ छ र? लामालामा गफ, दु:खसुख साटासाट, भेटघाट अब बिस्तारै एकादेशका कहानी बन्दै छन्। बरु त्यसको साटो सञ्जालले संसारले एकांगी जीवन,  आत्महत्या र मानसिक समस्या बढिरहेका छन्। अशुद्ध र छोटा लेखाइ अब हाम्रो पहिचान भइसकेको छ। शुद्द र पूरा लेख्ने समयमा त हामीलाई कतिको प्रोफाइल चहार्नु छ, कति लाइक र कमेन्ट गर्नु छ अनि त्यति धेरै लाइक बटुल्नु पनि त छ।

फेक एकाउन्ट र त्यसबाट सेयर गरिने नकारात्मक खबरले एकैछिनमा संसार फन्को मारिसक्छ जसबाट लुटपाट, ठगी अनि घरबार बिग्रेकासम्म खबर हामीलाई सामान्य लाग्न थालिसक्यो। अहिले हामी अरु सबै छाडेर भाइरलको पछि कुदिरहेका छौं। सरकारी, सार्वजनिक वा अन्य कार्यालयमा सेवा प्रदायकहरुले झ्यालबाहिर सेवाग्राहीलाई कुराएर टिकटक, फेसबुकका आँखा गाडेर बसेको त सेवाग्राही बनेर ती कार्यालय गएका हामीमध्ये धेरैलाई अनुभव होला नै। कहाँ छैन के यो समस्या?

काम, खाना, घुमाइ, भेटघाटको एकमात्र उद्देश्य सकेसम्म राम्रा फोटा खिच्ने, भएजतिका सञ्जालमा टाँस्ने र लाइक गनेर बस्ने ध्याउन्न मात्रै छ हाम्रो। हामीसँग सञ्जालतिर हजारौं फलोवर, कथित साथीहरु छन्,  हामीलाई दु:ख आपत् पर्दा 'ओइ म छु यार भन्ने'  कति जना होलान् हामीलाई साँच्चै दु:ख पर्दा सँगै बसेर क्वाँक्वाँ रुने मान्छे कति होलान्? हामीलाई रगत चाहिए एक पिन्ट रगत दिन कति जना लाइन लगाएर आउलान्? अप्रेसनपछिको अस्पताल बसाइका कति रात आफन्तको सट्टा लाखौं वा हजारौं सञ्जाले दोस्तहरुले पालो देलान्?

सँगै हिँडेको साथी बिरामी भयो भने के गछौं हामी? जसोतसो अस्पताल त लग्छौं। त्यसपछि उसको फोन निकालेर घर नाममा सेभ भएको नम्बर खोज्छौं। आफन्तलाई बोलाउँछौं अनि हतारहतार बाटो लाग्छौं। संख्यामा सयौं,  हजारौं वा लाखौं तर आइपर्दा शून्य, यस्तो नक्कली संसारलाई यति धेरै लगानी किन गरिहेको छौं हामी?

हामीलाई आफ्नो कामका बारेमा फिटिक्कै चासो वा ज्ञान नहुन सक्छ तर पृथ्वीको अर्को कुनामा भइरहेको घटना विशेषमा दुई शब्द नलेखी हामीलाई खाना पच्दैन। ती काम त सम्बन्धित विज्ञलाई दिएर हामी आफ्नो काममा लागे आफ्नो काम वा क्षेत्रमा केही फाइदा पक्कै हुन्थ्यो होला?

सामाजिक सञ्जालले हामीलाई यो पृथ्वीलोकमा भएका सबै विषयवस्तुको विज्ञ बनाएको छ। त्यसका लागि अध्ययनअनुसन्धान वा अनुभव चाहिँदैन, बस वाइफाइ चलायो शुद्ध अशुद्ध, आधा अंग्रेजी आधा नेपालीमा अन्टसन्ट लेख्यो अनि ताल परे एक थान आफ्नो फोटो पनि टाँस्यो, मानौं त्यो पृथ्वीनारायण शाहको महान् वाणी नै हो। बेलुका आफ्नो ताउलोमा जाउलो पाक्लानपाक्ला ठेगान छैन, तर हामीलाई सञ्जालमा लेखिहाल्नुपर्ने हुन्छ चाहे त्यो अफगानिस्तानमा तालिवानले कब्जा गरेको विषय होस् वा एमसीसीका बारेमा। हामीलाई आफ्नो कामका बारेमा फिटिक्कै चासो वा ज्ञान नहुन सक्छ तर पृथ्वीको अर्को कुनामा भइरहेको घटना विशेषमा दुई शब्द नलेखी हामीलाई खाना पच्दैन। ती काम त सम्बन्धित विज्ञलाई दिएर हामी आफ्नो काममा लागे आफ्नो काम वा क्षेत्रमा केही फाइदा पक्कै हुन्थ्यो होला?

हुन त अचेल हाम्रो देशमा पत्रिका, अनलाइन वा टेलिभिजनमा पनि विज्ञका रुपमा दुईचार जना मात्र बोलेको देखिन्छ जसले बाघको संख्या बढेको होस् वा धानबालीमा लागेको रोग वा भारत-चीन सम्बन्धदेखि कोरोनाको खोपसम्मका गफ एउटै सज्जनले दिइरहेको देखिन्छ। एउटै व्यक्ति संसारका सबै विषयमा भन्न सक्ने अर्थात् सर्वज्ञानी बनाउने यो जादु यिनै सञ्जाल हुन्। अरु त के कुरा वैज्ञानिक, प्राविधिक वा औषधि जस्ता संवेदनशील र जटिल विषयमा पनि हामी निकै जान्नेसुन्ने छौं। चियापसल,  भट्टी वा फेसबुक वा ट्विटरमा मलाई पेट दुख्यो वा जन्डिस भयो भनेर हाल्नुस् त- त्यहाँ वनविज्ञानदेखि सोसोलोजी पढेकासम्मकाले डेढदुई सय औषधि सिफारिस गर्छन् ठाउँका ठाउँ, किन पढ्नुपर्‍यो  र मेहनत गरेर अनि लाखौं खर्चेर डाक्टरी?

कोरोनाले विश्वप्रसिद्ध चिकित्सक, अनुसन्धानकर्ता तथा स्वास्थ्य प्रणालीलाई नै चुनौती दियो, तर मलाई कोरोना भयो भनेर मात्र फेसबुकमा हाल्नुपर्छ त्यहीं आइपुग्छ उपचारका विधि, कति भाग्यमानी हामी। अरु त के भन्नु? प्रधानमन्त्रीले समेत कोरोनाका विषयमा उटपट्याङ कुरा गरेर जग हँसाए।

हामी सञ्जालेलाई नआउने चिज एउटा मात्र छ- आफ्नो काम। उदाहरणका लागि म अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, कूटनीति र मिडियाको विद्यार्थी हुँ। मलाई आफ्नाबारे धेरै विषयमा सुको जानकारी नहोला, तर मौका पाएँ भने 'क्वान्टम फिजिक्स' का बारेमा दुईचार शब्द खोक्न तयार हुन्छु, 'नाइँ, त्यो मेरो क्षेत्र हैन, मलाई थाहा छैन, सरी' भन्न मलाई मुस्किल पर्ला। यो सबै सञ्जालको देन हो।

सामाजिक हुने नाममा हामी यति नांगिइसक्यौं कि अब हाम्रा बारेमा आफूलाई भन्दा अरुलाई धेरै जानकारी भइसकेको हुन्छ। आफू, परिवार, कलिला बालबलिका सबैलाई हामीले पूरै नंग्याइसक्यौं। व्यक्तिगत र गोप्यता केही बाँकी नरहँदा भविष्यमा सुरक्षा तथा साइबर अपराधका कति झमेला व्यहोर्न पर्ने हो,  हामीलाई मतलब छैन। श्रीमानश्रीमतीका रतिक्रीडाबाहेक हामीले सेयर नगरेको चिज विरलै होला आफ्नो दैनिकीको!

यो खेलो अझै कहाँसम्म पुग्ने हो र कतिसम्म हानि गर्ने हो, त्यतापट्टि हामीलाई मतलब छैन। लाइक, कमेन्ट गन्ने अनि अरुका पोस्टमा त्यसको पैंचो तिर्नेमा मात्र छ हाम्रो अर्जुनदृष्टि।

करिब एक वर्षअघिदेखि सञ्जालमा समय कटौती गरेपछि मैले सञ्जालतिर लाइक, कमेन्ट र सेयर नगर्दा तथा जन्मोत्सव वा वर्षगाँठमा वा बच्चो शिशु कक्षाबाट ए प्लस पाएर एक कक्षामा गएको फोटोमा शुभकामना नलेख्दा अथवा एक महिनासम्म बोलचाल नभएका जोडीले 'क्वालिटी टाइम विथ माई वाइफी वा हब्बी'  क्याप्सन लेखिएको जबरजस्ती हाँसेको फोटोमा 'वउ लभ्ली कपल' वा 'मेड फर इच अदर' नलेखेको भनेर धेरै जना मबाट टाढिएका छन्। बच्चोको न्वारान पनि नहुँदै उसका नाममा फेसबुक खोलेर रिक्वेस्ट पठाउने र सो अनुरोध अस्वीकार गरेकोमा कतिपय मसँग बोल्नै छाडेका छन्।

बिहान ओछ्यानबाटै सुरु भएको सञ्जाले यात्रा शौचालयमा कन्दै, खाना पकाउँदा तरकारी डढाउँदै, दूध उम्लेर पोखिँदै गर्दा वा बाटो काट्दा ज्यान जोखिममा पार्दै र अन्तत: फेरि ओछ्यानमै पुगेपछि र राति निद्रा नपरे मध्यरातमा पनि। कति कटिबद्ध छौं हामी।

तपाईंले आफ्नो सुहागरातकै फोटो हाल्नुस्, लाइक कमेन्टको भीषण वर्षा गराउनुस्, त्यो तपाईंको मर्जी, तर ती सबै अन्टसन्टमा मलाई चुप बस्न दिए म पनि त खुसी हुँदो हुँ!

बिहान ओछ्यानबाटै सुरु भएको सञ्जाले यात्रा शौचालयमा कन्दै, खाना पकाउँदा तरकारी डढाउँदै, दूध उम्लेर पोखिँदै गर्दा वा बाटो काट्दा ज्यान जोखिममा पार्दै र अन्तत: फेरि ओछ्यानमै पुगेपछि र राति निद्रा नपरे मध्यरातमा पनि। कति कटिबद्ध छौं हामी। यति सक्रिय भइरहँदा हामीले पाउनचाहिँ के पायौं होलारु  करिबकरिब शून्य होइन र? त्यो समयमा आफ्नो काम, कर्तव्यअन्तर्गतको काममै लगाएको भए आफ्नो क्षेत्रमा एक इन्च भए पनि उचाइ बढ्थ्यो कि?

देश हाँक्नुपर्ने जल्दाबल्दा युवा अहिले धेरैजसो विभिन्न बहाना र बाध्यतामा विदेशिएका छन्। जे जति बाँकी छन् उनीहरूमध्ये ठूलो संख्यामा दलका नेता होइन विशुद्ध कार्यकर्ता छन्। उनीहरू अगाडि आएर राजनीति गरे त राम्रो हुन्थ्यो तर आफ्नो पार्टीका सत्तरी कटेका हजुरबा पुस्ताको दास अवतारमा मात्र छन्, आफ्ना भगवानरूपी नेतृत्वलाई सम्झाउने, बुझाउने वा खबरदारी गरे पनि नेतृत्व अलि सुध्रिन्थ्यो नि। अहँ उनीहरूले त्यो हिम्मत गर्दैनन्। उनीहरुलाई त आफ्ना नेताहरुले भनेको र गरेको गलत छ भन्ने चेतनासम्म छैन। जे भने पनि र गरे पनि अन्ध समर्थन गर्ने मात्र हैन, यस्तो नगर भन्यो भने काँचै खालान् झैं गर्छन् र भएनभएका फेक समाचार सेयर गरेर बस्छन्। यो उमेर र पुस्ताबाट नै यस्तो भएपछि कहिले सग्लो होला यो धमिलो राजनीति? सधैंभरि हनुमान र अरिंगाल वा दास बनिरहने वा आफू मालिक पनि बन्ने? अहिलेको पुस्ताले सोच्न ढिलो भइसकेको छ।

संसारका विभिन्न कुनामा पुगेर पसिना बगाएर पठाएको रकम हामी केमा खर्च गदैंछौं? जवाफ- हातमा नअट्ने ठुल्ठुला मोबाइल अनि इन्टरनेटमा हाल्ने खर्च। एक तथ्यांकअनुसार देशको करिबकरिब ९७ प्रतिशत घरमा मोबाइल र ८८ प्रतिशत जनतामा इन्टरनेट पुगेको छ भने एक करोड २५ लाखले फेसबुक चलाउँछन्। यी सबमा गरिने खर्च कति छ र त्यसको प्रतिफल के छ त?

एकोहोरोपन, एकांगी, पारिवारिक विखण्डन तथा समय र स्रोतको अनावश्यक खर्च जस्ता अनगिन्ती समस्याको जडका रुपमा सामाजिक सञ्जाललाई लिइए तापनि यसको उपयोग गरेमा फाइदैफाइदा पनि त छन्। डिजिटल दुनियाँ भएकाले यसकै माध्यमबाट व्यापार, व्यवसाय तथा दैनिक जीवनलाई सहजीकरण गर्नेहरु पनि छन्। कैयौं छुटेका सम्बन्ध जोडिएका पनि छन्। जुवा तथा मादक पदार्थको लत जस्तै बनेर सर्वस्व गुमाउनु भन्दा आफ्नो नियन्त्रणमा लिएर सकृय हुँदा भने फाइदै होला कि?

@gyawaliramesh


प्रकाशित: September 14, 2021 | 06:30:00 काठमाडौं, मंगलबार, भदौ २९, २०७८

तपाईं को प्रतिक्रिया

ट्रेंडिंग

चीनमा सैन्य 'कू' को हल्ला, राष्ट्रपति सी नजरबन्दमा छन् त?

सोसल मिडियामा भने सीबारे अनेकन 'हल्ला' भइरहेका छन्। चीनियाँ राष्ट्रपति सीलाई वास्तवमा के भएको भन्‍ने कुरालाई सहजै भन्‍न सकिँदैन।

समान अवसरको मागसहित शेखर समूहले खवरदारी सभा गर्ने

नेपाली कांग्रेसको डा. शेखर कोइराला समूहले पार्टीभित्र समान अवसर र न्यायका लागि खवरदारी सभा आयोजना गर्ने भएको छ।

लेखक केशव दाहालको 'माधवी ओ माधवी' सार्वजनिक

'मोक्षभूमि' उपन्यासका लेखक केशव दाहालको गैरआख्यान निर्बन्ध लेखन संगालो 'माधवी ओ माधवी' शुक्रबार विमोचन गरिएको छ।

काठमाडौंका १० निर्वाचन क्षेत्र : पुराना दललाई स्वतन्त्र र नयाँ दल चुनौती

स्वतन्त्रदेखि झिनामसिनाका पार्टीबाट उम्मेदवारी घोषणा गरिएपछि संघीय राजधानीसमेत रहेको काठमाडौंका १० निर्वाचन क्षेत्रमा ठूला दलहरूलाई चुनाव जित्न गठबन्धनको भर। गठबन्धन गर्दा कांग्रेसको सुरक्षित किल्ला अन्य दललाई सुम्पिनुपर्ने बाध्यता।

वित्तीय संघीयता मजबुत बनाउन राजनीतिक र प्रशासनिक इच्छाशक्ति आवश्यक

राजस्व बाँडफाँटका कतिपय मुद्दामा केन्द्र, प्रदेश र स्थानीयबीच समन्वय अभाव देखिन्छ। यसका लागि वित्तीय हस्तान्तरण ऐनमा केही संशोधन गरेर अगाडि बढ्न आवश्यक छ।

कार्यकालपछि राष्ट्रपति भण्डारीले राजनीतिक नेतृत्व गरे अति राम्रो : गोकुल बाँस्कोटा

बिहीबार ट्विट गर्दै बाँस्कोटाले पूर्वराष्ट्रपतिले राजनीति गर्नु हुँदैन भन्ने कानुनी व्यवस्था नरहेको उल्लेख गर्दै राष्ट्रपतिलाई राजनीतिक नेतृत्व लिन सुझाव दिएका हुन्।

ब्याजदर बढेपछि व्यापारी र बैंकर्सबीच द्वन्द्व, हस्तक्षेप नगर्ने पक्षमा राष्ट्र बैंक

बैंक तथा वित्तीय संस्थाले ब्याजदर बढाएको विषयमा निजी क्षेत्रका उद्योगी र व्यापारी असन्तुष्ट छन्। निक्षेपको ब्याज बढाउँदा कर्जाको पनि ब्याज बढ्ने भएकाले त्यसले उद्योग र व्यापार सञ्चालनमा नकारात्मक असर पार्ने भन्दै उनीहरू असन्तुष्ट बनेका हुन्।

निधिले छोडे पनि धनुषा-३ मा गठबन्धनको हानाथाप, को बन्ला जुलीको प्रतिस्पर्धी?

उता २०७४ सालमा धनुषा ३ बाट निर्वाचित सांसद एंव लोसपाका वरिष्ठ नेता राजेन्द्र महतोले यही क्षेत्रबाट चुनावी मैदानमा उत्रने तयारीमा छन् भने लालकिशोर साह, जितेन्द्रकुमार यादव, विजयकुमार भगत र सर्वजित ठाकुरको नाम सिफारिस गरेको छ।

प्रेमगीत–३ लाई लिएर किन आयो चलचित्र क्षेत्रमा हलचल?

‘प्रेमगीत–३’लाई लिएर नेपाली फिल्मकर्मीहरू विभाजित भएका छन्। कोही हिन्दी भर्सनलाई नेपाली फिल्मसरह कर छुट दिनुपर्ने र कोही दिन नहुने पक्षमा उभिएका छन्।

सरकारको आग्रह लत्याउँदै सीपीसीको सुरक्षा रणनीति बैठकमा राष्ट्रपति भण्डारी सहभागी

चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले बुधबार आयोजना गरेको भर्चुअल सम्मेलनमा राष्ट्रपति भण्डारीले रेकर्डेड भिडियो सन्देश पठाएको राष्ट्रपति कार्यालयले पुष्टि गरेको छ।

थप समाचार

नेपाल समय
ब्लग

बलात्कारका बेला किन प्रतिवाद गर्न सक्दैनन् पीडित?

कुनै बेला पीडितको शरीर फ्रिज भएर बेहोसको अवस्थामा पुगिसकेका हुन्छन्। त्यसैले १ चोटी मात्र हैन ३-४ चोटी बलात्कार गर्दा पनि किन पीडित त्यही बसिरह्यो भन्ने प्रश्न गलत हो। यो फ्रिज भएकै आधारमा केटी किन चिच्याइन? ढोकामा चुकुल नलागेको बेला पनि किन भागेन? सबै व्याख्या हुन्छ।
नेपाल समय
ब्लग

सिंहदरबारलाई चिठ्ठी

तिम्रो निर्माणक्रममा बडाहाकिमहरु चाकु र मासको पिठोको थुप्रोमा थुक्दै र कुल्चँदै हिँड्थे रे। त्यसो गर्नुको कारण चाकु र मास चोरी नहोस् भनेर रहेछ। यसरी निर्माणक्रमबाटै यस्तो प्रकृया सुरु भएर हो कि किन हो यहाँबाट प्रवाहित सबै सेवामा हरेक सम्बन्धित सेवाप्रदायक र सेवाग्राही आज पनि चोर्न मात्र उद्दत छन्।
नेपाल समय
ब्लग

विशिष्टीकृत बाल अस्पताल नै किन?

बितेको २५ वर्षमा धेरै दुःख पाएँ। धेरैसँग लडियो। कति पटक आफ्नै ज्यान जोगाउनसमेत गाह्रो भयो। पछि मैले प्रणालीविरुद्ध लडेरै सरकारलाई जिम्मेवार महसुस गराएँ।
नेपाल समय
ब्लग

गतिला विद्यालय छैनन्, चर्च-मन्दिरको चिन्ता!

मन्दिर र चर्चजस्ता संरचना बनाउनै पाइँदैन भन्न खोजेको हैन। तर प्राथमिकता बिर्सने र ‘पपुलिजम’को घोडा चढेर राजनीतिक रोटी सेकाउने जनप्रतिनिधिको नियतमाथिको प्रश्न हो, यो।
नेपाल समय
ब्लग

बीपीले विश्वास गरेका परशुनारायाण पञ्चायत पसेपछि...

म त्यसबेला चावहिलको बीपी निवासमै बस्थें। मेरो उ बेलाको उमेर नेताको कुरामा प्रश्न उठाउने थिएन। तर, बीपीले जे जवाफ दिनु भयो- मेरो लागि आज पनि प्रश्नरहित नै छ ! हो त, कोहीसँगको सम्बन्ध भने शुरूका दिनको विश्वास वा आशंकाको आधारमा सदैव निर्धारित भै रहँदैन।

सूचना विभाग दर्ता नं.

८५८-२०७५/७६

सम्पर्क

House -138, Suruchi Marg, New Baneshwor, Kathmandu, Nepal
फोन : +977-1-4790242 / +977-1-4790040
इमेल : nepalsamayanews@gmail.com
  • प्रबन्ध निर्देशक
    तरुणप्रताप शाह
  • प्रधान सम्पादक
    नारायण अमृत
  • महाप्रबन्धक
    जीवन तिम्सिना