सोमबार, असोज १०, २०७९

विभेद छ हजुर सबैतिर!

रमेश ज्ञवाली  |  काठमाडौं, मंगलबार, असार २२, २०७८

रमेश ज्ञवाली

रमेश ज्ञवाली

मंगलबार, असार २२, २०७८, काठमाडौं

नेपाल समय

यहाँ अचेल बजार पिटिरहेको रूपा सुनार प्रमुख पात्र भएको जातीय विभेदको विषयमा केन्द्रित हुन खोजिएको छैन। यद्यपि यसको सुरुवात भने त्यसैसँग सम्बन्धित छ। यसबाहेक पनि हामीले आफ्ना दैनिकीको पाइलापाइलामा विभेद भोगिरहेका छाैं। तिनै विभेदका आधारमा हाम्राे घरपरिवार अनि समाजको प्रतिबिम्ब उतार्ने कोसिस गरेको छु।

म त्रिवि कीर्तिपुरमा अंग्रेजी विभागमा अध्ययन गर्दै थिएँ। एकपटक खै कुन बिदामा घर गएको थिएँ। घरमा काकाकी छोरी मेरी बहिनीको बिहेको कुरा चलेको रहेछ। मलाई कुरा चलेको केटो खासै दमदार लागेन। झट्ट सम्झिएँ– कीर्तिपुरबाट कलंकी जाँदा एक झापाली सहपाठीले अब आफू छिटै बिहे गर्न लागेको र योग्य केटीको खोजीमा रहेको कुरा। अनि बाहरुसँग प्रस्ताव राखें पनि। केटाको थरबाटै उनी जैसी बाहुन रहेको बाहरुले पत्ता लगाइहाल्नुभयो। मेरो प्रस्ताव ठाडै अस्वीकार भयो। मैले अघि कुरा चलेको त्यो बाहुनभन्दा त यो जैसी केटो धेरै लायक छ नि बहिनीका लागि भनेर प्रतिवाद पनि गरें। तर मेरो प्रस्ताव इन्कार मात्र भएन मैले धेरै गाली पनि खानुपरेको थियो। अब तपाईं अनुमान गर्नुस्, मेरो साथी जैसी नभएर दलित भएको भए के हुन्थ्यो होला?

मेरो परिवार शिक्षित परिवार हो। म अहिले चालीस कटिसकें। मेरा पिताजीले म जन्मिनुपुर्व नै अंग्रेजी साहित्य पढेर मेरो उमेरबभन्दा बढी हेडमास्टर बन्नुभयो। हजारौं विद्यार्थीलाई पढाउनुभयो। मेरो परिवारमा त जातीयता यस्तो गढेको छ भने अरुकोमा कस्तो होला? र यो परिवर्तन कहिले होला? अवस्था वास्तवमै कहालीलाग्दो छैन त? दोष मेरा पिताजी वा काकाहरुको पुस्तालाई मात्र दिएर कहाँ हुन्छ र? मेरो त्यही साथी दलित भएको भए, ती बहिनीका लागि मैले बाहरुसँग कुरा उठाउँथे होला? मेरो त्यस बेलाको चेतनाले सायद हुन्न भन्ने जवाफ दिन्थ्यो होला। नत्र मेरो गाउँमा त्यत्रा मगर, घर्ती र कामीहरु छन्, खै त एक जनाको पनि हाम्रो समुदायमा बिहे भएको? गाउँमा रहेको मालिका मन्दिरमा खै त उनीहरू सहभागी भएको?

मैलै पढेलेखेर अनि देशविदेश घुमेर, खै त कहींकतै नदेखेको यो जातीयताका लागि आफैंंले केही गर्न नसकेको? मसँग ग्लानिबाहेक केही छैन। यो हट्नुपर्छ, राम्रो हैन त भन्छु तर व्यवहारमा शून्य। हाम्रो हजुरबुवाले हामीले छोएको पनि खानु हुन्थेन, घरभित्रै विभेद भोगेका हामीले बाहिरको विभेदबारे बोल्ने हिम्मत कहिले गरेनौं।

मैलै पढेलेखेर अनि देशविदेश घुमेर, खै त कहींकतै नदेखेको यो जातीयताका लागि आफैंंले केही गर्न नसकेको? मसँग ग्लानिबाहेक केही छैन। यो हट्नुपर्छ, राम्रो हैन त भन्छु तर व्यवहारमा शून्य। हाम्रो हजुरबुवाले हामीले छोएको पनि खानु हुन्थेन, घरभित्रै विभेद भोगेका हामीले बाहिरको विभेदबारे बोल्ने हिम्मत कहिले गरेनौं।

अब यो ग्लानि यतै छाडेर आज मैले उठाउन खोजेको अरु विभेदको कुरा गरौं। ‘एयरपोर्टमा श्रीमतीसँग सेल्फी खिच्दै, ‘ट्राभलिङ फ्रम फलानो ठाउँ टु फलानो’ भन्ने देखेपछि मात्र ऊ यता आएर फर्किसकेछ भन्ने थाहा भयो, ‘विदेशी पानी कति बेइमानी।’ केही वर्षअघि मैले फेसबुकमा लेखेको थिएँ। निकै मिल्ने र सधैं भेटघाट गर्ने साथीले क्रमशः नेपाल आएर फोन गर्न पनि छाडेपछि विभेदको अनुभूति गर्दै मैलै यस्तो लेखेको थिएँ। मलाई लागेको थियो म उसको साथी मात्र नभएर कहींकतै यो समाजले ठान्ने गरेको प्रभावशाली भइदिएको भए उसले त्यस्तो व्यवहार गर्दैनथ्यो कि?

आज म यस्तै सामान्य लाग्ने विभिन्न व्यावहारिक विभेदको चर्चा गर्दैछु, सायद यस्तो अनुभूति जोकसैले भोगेको हुन सक्छ। तपाईंको घरमा छोरा र छोरी वा दाजु र भाइ अनि दिदी र बहिनी छन् भने तपाईंले कुनै न कुनै रूपमा लैंगिक विभेद अनुभव गर्नु वा देख्नुभएको छ-हुर्काइ, बढाइ, पढाइ वा अन्य सवालमा? 

परिवारका सदस्यहरु आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक वा छोटोमा भन्दा पहुँचका हिसाबमा उचनिच भएमा घर, समाज वा साथीभाइले हेर्ने दृष्टिकोण एकै खालको हुन्छ र? मानौं एउटा घरमा दुई दाजुभाइ छन्, एउटा सरकारी जागिरे छ र अर्कोको खासै केही छैन भने बाबुआमाले अंशवण्डा गर्दा बाबु आमा कोसँग बस्लान्? त्यहाँ जवाफ सीधै छ हैन र? 

आफू चौबीसै घण्टा दारु धोक्ने नै भए पनि ज्वाइँ त सकेसम्म रक्सी नखाने पर्दियोस् भन्ने हामीमध्ये धेरैको मनमा छ।

तपाईंकी छोरी वा बहिनीलाई माग्न आउने एकजना यतै कतै प्राथमिक विद्यालयको स्थायी शिक्षक र अर्को एकजना डीभी परेर अमेरिका बस्दै आएका छन् भने कति जनाले प्राविको मास्टरलाई चेली जिम्मा लगाउनुहुन्छ होला? अमेरिका, युरोप वा अस्ट्रेलिया छ भनेपछि भरिपूर्ण योग्यता देख्छौं हामी, होइन र? आफू चौबीसै घण्टा दारु धोक्ने नै भए पनि ज्वाइँ त सकेसम्म रक्सी नखाने पर्दियोस् भन्ने हामीमध्ये धेरैको मनमा छ। बाबुआमाका लागि सबै सन्तान बराबर हुन् नि। तर घरको छाना फेर्न, रङ लगाउन, तला थप्न वा बाबुलाई यसो तमाखु, बिँडी किन्न अनि आमालाई रिचार्ज कार्ड किन्न भन्दै केही रकम पठाउने सन्तान र कहिल्यै सुको नदिने सन्तानप्रतिको धारणा ती जननी नै भए पनि एउटै होला?  हुँदैन, किनभने हामीलाई थाहा छ, गफले चिउरा भिज्दैन। अनि विदेशबाट मोबाइल पठाउने दाइ वा दिदी पनि भाइ वा बहिनीका लागि सायद बढी नि प्रिय लाग्छन् कि!

तपाई‌ंलाई स्कुलमा पढाउने शिक्षक भेट्न तपाईंहरू दुई भूतपूर्व विद्यार्थी जानुभयो। एक जना लाहुरे अर्को यसो नाम कमाएको मान्छे, के ती शिक्षक, त्यो स्कुल र समुदायले तपार्इहरुलाई विभेद गर्दैन? देखाएर नगर्ला, मनमनै त पक्कै गर्छ। त्यो लाहुरे साथी कति बाध्यताले लाहुरे भएको होला? तर के गर्नु हामी अहिलेको परिणाम मात्र हेर्छौं।

धनसम्पत्ति, पावरको मात्र के कुरा? हामीले लगाउने कपडामै कति विभेदकारी छौं। तपाईं साधारण कपडा र चप्पल लगाएर सरकारी, निजी वा अन्य ठाउँमा सेवा लिन जानुस्, अनि अर्कोपल्ट सुटेटबुटेड भएर उही ठाउँ र उही काम लिएर जानुस्। सेवा प्रदायकको विभेद गेटबाटै अनुभूति गर्नुहुनेछ। पहिले 'भाइ' भन्नेहरुले 'सर' भनेर सम्बोधन गर्नेछन्, गेटको पाले दाइले पनि सायद एक थान सलाम टक्र्याउलान् किनभने हामी गुदीमा हैन बोक्रोमा विश्वास गर्छौं। तपाईंलाई ट्राफिक प्रहरीले नियम मिचेबापत सम्झाउने क्रममा तपाईंको सवारीको किसिम, आकार अनि तपाईंको पहिरन हेरेर विभेद गरेको अनुभव छैन र तपाईंसँग?

थप अर्को एउटा कुरा भन्नुस्, तपाईं ससुराली जानुहुन्छ- माइक्रोबसमा चढेर सयपचास भाडामा बार्गेनिङ गरेर अनि तपाईंको साढु आफ्नो कार हाँकेर टक्क घरअगाडि कार पार्क गरेर हर्न बजाउँछन् भने तपाईं आफू ज्वाइँ बनेर वा सासूससुरा बनेर हेर्नुस्। त्यहाँनिर विभेदका लागि ठाउँ होला कि नहोला?

मेरा एक जना मित्र बेलाबखत हेलमेट बोकेर विभिन्न कार्यालय पुग्थे, जब कि उनको बाइक वा लाइसेन्स केही पनि थिएन। अँ, त्यति बेला बाइकको पनि ठूलै इज्जत हुन्थ्यो। उनको त्यो बानी र विभेदको रुप थाहा पाउन मलाई धेरै समय लागेको थियो।

सेवा लिन वा दिन, भेटघाट, जमघट वा अन्य कार्यक्रममा तपाईंकाे पहिलो मूल्यांकन के लगाउनुभएको छ, केमा पुग्नुभएको छ, कसरी पुग्नुभएको छ? सोका आधारमा तपाईंलाई फरक व्यवहार गरिएको छैन र? चाहे त्यो आफ्नै कार्यालय होस् वा अन्य? अहिले वर्षाको समय छ, तपाईं पाइन्ट घुँडासम्म फर्काएर करिबकरिब टाउकैसम्म हिलो छ्याप्दै छाता ओढे पनि आधा शरीर भिजाएर कुनै कार्यालयको गेटमा पुग्नु र गेटमा गाडी रोकेर हर्न बजाएर ढोका खोल्न लगाउनु र सुकिलैमुकिलै भित्र छिर्नु, फरक छैन र?  तपाईंलाई देख्ने अरुको नजरमा र तपाईको आफ्नै नजरमा पनि?

तपाईं दिनभर हल्लेर हिँड्नुहुन्छ, केटाकेटीलाई राम्रो स्कुलमा पढाउन सक्नुभएको छैन र परिवारलाई चोखोमिठो ख्वाउन सक्नुभएको छैन। एउटा यो घरमूली र अर्को ठ्याक्कै त्यसविपरीत घरमूली, मान्छे तपाईं एउटै, तुलना गरी हेर्नोस् त श्रीमती, छोराछोरी अनि छिमेकीको तपाईंप्रतिको व्यवहार, के विभेद छैन र?

तपाईं दिनभर हल्लेर हिँड्नुहुन्छ, केटाकेटीलाई राम्रो स्कुलमा पढाउन सक्नुभएको छैन र परिवारलाई चोखोमिठो ख्वाउन सक्नुभएको छैन। एउटा यो घरमूली र अर्को ठ्याक्कै त्यसविपरीत घरमूली, मान्छे तपाईं एउटै, तुलना गरी हेर्नोस् त श्रीमती, छोराछोरी अनि छिमेकीको तपाईंप्रतिको व्यवहार, के विभेद छैन र? मान्छे त तपाईं एउटै त हो नि!

लोकल सानो रेस्टुराँ तपाईंले खाने लोकल ठर्रा र अर्काले खाने बियर, त्यो ठाउँको वेटर र साहुजीले तपाईंहरु दुई जनासँग एउटै व्यवहार गर्ला? पक्कै गर्दैन।  यो तपाईंहरुले सेवन गरेका दुई चिजको मूल्य अन्तरको विभेद हो, हुन त यी दुवै चिजले नशा नै दिने हुन्। 

के विभेद  हाम्रो मात्र रोग हो? हैन नि नेपालको पासपोर्ट र अरु देशको पासपोर्टधारीहरुबीच विभिन्न देशमा गरिने व्यवहार कति फरक छ। त्यहाँ पनि चर्को विभेद छ। कोरोना महामारी छ। नेपालमा हामी एक थान खोप भए नि लाउन पाए बाँचिन्थ्यो कि भन्ने आसमा अनुनयविनय गरिरहेका बेला उता अमेरिकामा खोप लगाएमा एक क्यान बियर सित्तैंमा वा केही हजार डलरको चिट्ठा भन्ने समाचार हेर्दै थिएँ। हेर्नोस् त डरलाग्दो विभेद यस्तो मानवीय सवालमा। 

अहिलेकै अवस्था हेरौं न, कोरोना आयो, सबैतिर ठप्प भयो लकडाउनले। यातायात बन्द भयो, त्यो त सबै निमुखालाई मात्र थ्यो। मान्छेहरू चारैतिर पुगेनन् र? पावर लगाए वा पैसा खन्याए तर रोकिएनन्। न त तीनलाई चोखोमिठो खान रोकियो, लकडाउन, बन्द त पैसा वा पावर नहुनेलाई पो भयो त, हैन र? पाँच सयको भाडालाई पाँच हजार तिर्न तयार हुनेहरु बुटवल, पोखरा वा झापा पुग्न रोकिए र? रोकिएनन्। विभेद छैन र?

अहिले हामीमा अध्यात्म, पाप, धर्मको लेखाजोखा हराएको छ। हामी पूरै भौतिकवादी भइसक्यौं र जोसँग पावर र पैसा छ, अब दुनियाँ उसैको र बाँकीचाहिँ निरीह भइसकेको छ, त्यसैले यहाँ चर्को विभेद छ हजुर, सबैतिर, चारैतिर।
@gyawaliramesh


प्रकाशित: July 6, 2021 | 17:21:00 काठमाडौं, मंगलबार, असार २२, २०७८

तपाईं को प्रतिक्रिया

ट्रेंडिंग

चीनमा सैन्य 'कू' को हल्ला, राष्ट्रपति सी नजरबन्दमा छन् त?

सोसल मिडियामा भने सीबारे अनेकन 'हल्ला' भइरहेका छन्। चीनियाँ राष्ट्रपति सीलाई वास्तवमा के भएको भन्‍ने कुरालाई सहजै भन्‍न सकिँदैन।

समान अवसरको मागसहित शेखर समूहले खवरदारी सभा गर्ने

नेपाली कांग्रेसको डा. शेखर कोइराला समूहले पार्टीभित्र समान अवसर र न्यायका लागि खवरदारी सभा आयोजना गर्ने भएको छ।

लेखक केशव दाहालको 'माधवी ओ माधवी' सार्वजनिक

'मोक्षभूमि' उपन्यासका लेखक केशव दाहालको गैरआख्यान निर्बन्ध लेखन संगालो 'माधवी ओ माधवी' शुक्रबार विमोचन गरिएको छ।

काठमाडौंका १० निर्वाचन क्षेत्र : पुराना दललाई स्वतन्त्र र नयाँ दल चुनौती

स्वतन्त्रदेखि झिनामसिनाका पार्टीबाट उम्मेदवारी घोषणा गरिएपछि संघीय राजधानीसमेत रहेको काठमाडौंका १० निर्वाचन क्षेत्रमा ठूला दलहरूलाई चुनाव जित्न गठबन्धनको भर। गठबन्धन गर्दा कांग्रेसको सुरक्षित किल्ला अन्य दललाई सुम्पिनुपर्ने बाध्यता।

वित्तीय संघीयता मजबुत बनाउन राजनीतिक र प्रशासनिक इच्छाशक्ति आवश्यक

राजस्व बाँडफाँटका कतिपय मुद्दामा केन्द्र, प्रदेश र स्थानीयबीच समन्वय अभाव देखिन्छ। यसका लागि वित्तीय हस्तान्तरण ऐनमा केही संशोधन गरेर अगाडि बढ्न आवश्यक छ।

कार्यकालपछि राष्ट्रपति भण्डारीले राजनीतिक नेतृत्व गरे अति राम्रो : गोकुल बाँस्कोटा

बिहीबार ट्विट गर्दै बाँस्कोटाले पूर्वराष्ट्रपतिले राजनीति गर्नु हुँदैन भन्ने कानुनी व्यवस्था नरहेको उल्लेख गर्दै राष्ट्रपतिलाई राजनीतिक नेतृत्व लिन सुझाव दिएका हुन्।

ब्याजदर बढेपछि व्यापारी र बैंकर्सबीच द्वन्द्व, हस्तक्षेप नगर्ने पक्षमा राष्ट्र बैंक

बैंक तथा वित्तीय संस्थाले ब्याजदर बढाएको विषयमा निजी क्षेत्रका उद्योगी र व्यापारी असन्तुष्ट छन्। निक्षेपको ब्याज बढाउँदा कर्जाको पनि ब्याज बढ्ने भएकाले त्यसले उद्योग र व्यापार सञ्चालनमा नकारात्मक असर पार्ने भन्दै उनीहरू असन्तुष्ट बनेका हुन्।

निधिले छोडे पनि धनुषा-३ मा गठबन्धनको हानाथाप, को बन्ला जुलीको प्रतिस्पर्धी?

उता २०७४ सालमा धनुषा ३ बाट निर्वाचित सांसद एंव लोसपाका वरिष्ठ नेता राजेन्द्र महतोले यही क्षेत्रबाट चुनावी मैदानमा उत्रने तयारीमा छन् भने लालकिशोर साह, जितेन्द्रकुमार यादव, विजयकुमार भगत र सर्वजित ठाकुरको नाम सिफारिस गरेको छ।

प्रेमगीत–३ लाई लिएर किन आयो चलचित्र क्षेत्रमा हलचल?

‘प्रेमगीत–३’लाई लिएर नेपाली फिल्मकर्मीहरू विभाजित भएका छन्। कोही हिन्दी भर्सनलाई नेपाली फिल्मसरह कर छुट दिनुपर्ने र कोही दिन नहुने पक्षमा उभिएका छन्।

सरकारको आग्रह लत्याउँदै सीपीसीको सुरक्षा रणनीति बैठकमा राष्ट्रपति भण्डारी सहभागी

चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले बुधबार आयोजना गरेको भर्चुअल सम्मेलनमा राष्ट्रपति भण्डारीले रेकर्डेड भिडियो सन्देश पठाएको राष्ट्रपति कार्यालयले पुष्टि गरेको छ।

थप समाचार

नेपाल समय
ब्लग

बलात्कारका बेला किन प्रतिवाद गर्न सक्दैनन् पीडित?

कुनै बेला पीडितको शरीर फ्रिज भएर बेहोसको अवस्थामा पुगिसकेका हुन्छन्। त्यसैले १ चोटी मात्र हैन ३-४ चोटी बलात्कार गर्दा पनि किन पीडित त्यही बसिरह्यो भन्ने प्रश्न गलत हो। यो फ्रिज भएकै आधारमा केटी किन चिच्याइन? ढोकामा चुकुल नलागेको बेला पनि किन भागेन? सबै व्याख्या हुन्छ।
नेपाल समय
ब्लग

सिंहदरबारलाई चिठ्ठी

तिम्रो निर्माणक्रममा बडाहाकिमहरु चाकु र मासको पिठोको थुप्रोमा थुक्दै र कुल्चँदै हिँड्थे रे। त्यसो गर्नुको कारण चाकु र मास चोरी नहोस् भनेर रहेछ। यसरी निर्माणक्रमबाटै यस्तो प्रकृया सुरु भएर हो कि किन हो यहाँबाट प्रवाहित सबै सेवामा हरेक सम्बन्धित सेवाप्रदायक र सेवाग्राही आज पनि चोर्न मात्र उद्दत छन्।
नेपाल समय
ब्लग

विशिष्टीकृत बाल अस्पताल नै किन?

बितेको २५ वर्षमा धेरै दुःख पाएँ। धेरैसँग लडियो। कति पटक आफ्नै ज्यान जोगाउनसमेत गाह्रो भयो। पछि मैले प्रणालीविरुद्ध लडेरै सरकारलाई जिम्मेवार महसुस गराएँ।
नेपाल समय
ब्लग

गतिला विद्यालय छैनन्, चर्च-मन्दिरको चिन्ता!

मन्दिर र चर्चजस्ता संरचना बनाउनै पाइँदैन भन्न खोजेको हैन। तर प्राथमिकता बिर्सने र ‘पपुलिजम’को घोडा चढेर राजनीतिक रोटी सेकाउने जनप्रतिनिधिको नियतमाथिको प्रश्न हो, यो।
नेपाल समय
ब्लग

बीपीले विश्वास गरेका परशुनारायाण पञ्चायत पसेपछि...

म त्यसबेला चावहिलको बीपी निवासमै बस्थें। मेरो उ बेलाको उमेर नेताको कुरामा प्रश्न उठाउने थिएन। तर, बीपीले जे जवाफ दिनु भयो- मेरो लागि आज पनि प्रश्नरहित नै छ ! हो त, कोहीसँगको सम्बन्ध भने शुरूका दिनको विश्वास वा आशंकाको आधारमा सदैव निर्धारित भै रहँदैन।

सूचना विभाग दर्ता नं.

८५८-२०७५/७६

सम्पर्क

House -138, Suruchi Marg, New Baneshwor, Kathmandu, Nepal
फोन : +977-1-4790242 / +977-1-4790040
इमेल : nepalsamayanews@gmail.com
  • प्रबन्ध निर्देशक
    तरुणप्रताप शाह
  • प्रधान सम्पादक
    नारायण अमृत
  • महाप्रबन्धक
    जीवन तिम्सिना